Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Skip to main content

Te 'gana Tuvalu

Subtitle
Tuvalu

Fakatokagakaga ke toka

Te sōkoga mo te fakatumau o akoakoga

I masina mai mua nei a akoga fakamasani mo nisi akoga ka mafai o isi se fakamafuliga ki ei ke puipui te `pisi o te COVID-19. Te pogai o te website tenei ke fesoasoani ki matua, kāiga mo akoga ko tamaliki mo talavou ke mafai o fakasoko olotou akoakoga mai olotou fale.

Te nofo fakatoka ka fesoasoani kia tatou katoa i sokotakiga mo te fakatumau te tulaga o akoakoga.

Faifaiga mo akoga tamaliki fakamasani, akoga mo kura ka fakatoka katoa palani ke mafai o fakasoko akoakoga a lua fanau mai fale. Kafai e isi ne lua fesili ki luga i mea tau akoakoga a tau tama, fakamolemole ko fesokotaki muamua kite faiakoga o tau tama.

E mafai foki koe o fesokotaki ki ofisa o te Minisituli o Akoga kola e pili atu ki koga e nofo ei koulua.

Ofisa o te Ministuli o Akoga:
https://education.govt.nz/our-work/contact-us/regional-ministry-contacts

Fakatokatokaga mo akoakoga mai fale

Fautuaga mo matua fakatasi mo kāiga

Fakatokatokaga mo akoakoga mai fale – fautuaga mo matua fakatasi mo kāiga

Faiga o akoakoga mai fale ka mafai o fakatupu te manavasē ia koe pela foki mo tou kāiga. Faipati ki a lua tamaliki mo talavou me sea te uiga o fakatokaga konei kia latou kae tumau te fesokotaki ki te faiakoga o tau tamaliki pena foki te akoga, tumau te fakatāua o te tamaliki, kae taumafai o tiaki te manavasē. Te faiakoga o tau tamaliki ka fakatoka se palani mo akoakoga mai fale – e seai se mafaufauga ke fai koe pela me se faiakoga.

A fakamatalaga konei ka fesoasoani kia koe o palani ke mafai tau tamaliki o akoga mai fale. Te mea nei ka fesoasoani kia koe mo tou kāiga ke lei te sōkoga, fakatumau akoakoga, kae fiafia.

Masaua o tausi fakalei a napa kola e taua mo fesokotaki, pela mo napa telefoni o akoga tamaliki foliki, akoga io me ko kura kola e pili mo koe, kae toe sili ki faiakoga ke maua ne latou a napa fesokotaki o koe i te vaitaimi nei.

Kafai e isi ne mea se maina koulua i ei, io me manakogina se fakamainaga io me sose fesoasoani, fakamolemole faitau ki fakamainaga kola i te vaega tela o te Olaga Manuia (Wellbeing) io me telefoni ki te fakapotopotoga fesoasoani mo tino (Citizen’s Advice Bureau) pela foki mo te matagaluega fesoasoani ki mea tau galuega mo tupe maua (Work and Income).

Citizen’s Advice Bureau website

Work and Income website

Koi fakatokatoka koe mo tau tamaliki ke akoga mai fale:

  • faipati ki au fanau, fakalogo ki olotou mafaufauga me nea manakoga o latou ki faiga o lotou akoga kae fautua kia latou i mea kola e tai manavasē latou ki ei manafai e mafai
  • malie fakatasi koutou mo kāiga mo taugasoa ki olotou tusaga fai pela foki mo tiute fai
  • ke aofia i fakatokaga me ko oi ka mafai o pokotia malosi mai te masaki
  • ko oi tino ka fano o galue?
  • ko oi e nofo i te fale mo tamaliki o fesoasoani ki olotou mea akoga?
  • ko oi foki e mafai o kave ki ei se vaega o tiute fai konei?

Fakatokatokaga mo akoakoga i te initaneti

Te Minisituli o Akoga e galue nei ke mafai o tokouke kāiga kola e maua a sokoga ki ei kae isi foki ne mea faigaluega kola e mafai o fakaaoga. E fakamalosi atu matou ke fesokotaki koulua ki akoga fakamasani e akoga i ei tamaliki a koulua io me ko nisi akoga ke iloa ne latou me ko koe:

  • e isi sau mea faigaluega mo fakataunu akoakoga i te initaneti i tou fale
  • e isi sau initaneti pela foki te malosi o ia ke mafai ei ne koe o fakamaua a mea fai akoakoga pela foki mo nisi mea tāua ki tau akoga
  • e iloa o soko ki luga i koga kola ne fakatokagina i te akoga a tau tamaliki
  • e iloa o fakaaoga a polokalame a te faiakoga o tau tama kola ka fakaaoga ne tau tama.

Kafai e isi sau komipiuta io me se mea faigaluega tela e mafai o fakaaoga ne tau tamaliki, konei la nisi mafaufauga ke taumafai ke fakatoka mo akoakoga.

  • Faipati mo tau tamaliki ke mafai o se pokotia i feitu se lei o initaneti. Kafai e manako koe ki fakamatalaga tai uke ko telefoni koe ki te Netsafe i te 0508 638 723 io me onoono ki te laupepa initaneti a te Netsafe.
  • Fai ki tau tamaliki io me ko tau talavou ke galue i se koga tela e mafai ne koe o lavea olotou mea e fai i te initaneti.
  • Taumafai ke moa e to mainaga malosi ki ou mata io me lavea ou foliga i luga i te koga faitau o te komipiuta (screen).

Kafai e isi se mea falotolotolua ei koe i mea konei, fakamolemole fesokotaki loa ki te akoga io me ki te koga kola e panaki mo mea akoga a tau tamaliki. E mafai foki koe o fesili ki se tino i tou kaiga, tuakoi io me se taugasoa mo se fesoasoani.

Kafai e iloa ne koe nisi matua io me ko kāiga e oko foki ki se tulaga penei, fakamolemole ke fakamalosi atu latou ke fesokotaki ki koga kola ne fakatoka mo akoga fakamasani io me ko akoga a lotou tamaliki.

Fesoasoani ki akoakoga

Fakamatalaga mo matua mo kāiga

Akoakoga mai fale

Akoakoga se mea e fai i te aso katoa, i loto o te fale pena foki i tua o te fale. Mea katoa a koe kola e fai i te fale se avanoaga o fakalauefa au mea e tauloto. Akoakoga e fai i sose gana. Kafai tau ‘gana totino se ‘gana e kese mai te ‘gana palagi, fakamolemole fakaaoga tau ‘gana ki tau tamaliki.

Kafai ko oti a aso malolo e mafai ne koe o galue mo te akoga a tau tamaliki o fesoasoani ki tau tamaliki io me ko tau talavou ke fakasoko loa olotou akoakoga. Se manakogina ke fai pela ia koe se faiakoga. Ka ko koe se tino fesoasoani.

Faiakoga o au tamaliki ka fesokotaki atu kia koe. Kafai koe seai sau initaneti e mafai loa latou o fesokotaki atu kia koe. So se faiakoga e galue ke mafai eiloa tamaliki akoga o isi ne olotou palani mo lotou akoga i fale. Se tau mo koe o manavasē ke fai koe pela me se faiakoga. Kae mafai faeloa ne koe o fakaoga loa tau ‘gana o faipati ki luga i mea fai kola ne fakatoka atu ne te faiakoga ke fai, kae ko mea fai kona ka fai ne tau tamaliki i te ‘gana palagi.

Te tulaga fesokotaki mo faiakoga o au tamaliki pela foki au talavou se mea e tāua. Kafai seki fesokotaki mai latou, e mafai faeloa ne koe o fesokotaki kia latou i te akoga manafai ko oti malologa kae ko toe fakasoko te vaituaga akoga.

Palani me ka fakaaoga pefea ne koe te avanoaga i loto i tou fale ke mafai o fesoasoani ki akoakoga o au fanau. Kafai e lasi io me lava te avanoaga, e manakogina talavou ke isi loa se koga tela e seai ei se logoā mo fai olotou mea akoga. Tamaliki foliki e mafai loa o akoga fakatasi, kae tauloto foki mai olotou galuega tumau pela foki mo olotou mea akoga.

Fakatokaga mo akoakoga i fale

Tou fale ko toka loa mo fai akoakoga. Akoakoga e fai faeloa i aso katoa kae e auala mai i saga galuega masani e fai ne koe i aso takitasi. Masaua me i te akoakoga se mea e mafai o fakafiafia kae se tau o fakatapulagina io me tō fakamafa katoa loa tou mafaufau ki ei i taimi katoa.

Masaua me tāua kii loa te faipati ki au fanau i te ‘gana tela e masani koe ki ei. Kafai tau ‘gana totino se ‘gana e kese mai te ‘gana palagi, fakaaoga loa te ‘gana tena.

Nisi o mea e mafai o mafaufau koe ki ei ke fai konei e fakasolo atu mai lalo:

  • Faiga o mea masani i te aso pela foki mo se palani e fesoasoani kia koutou katoa. Palani me ka foliga pefea te aso o koutou. Fakamaumau ne taimi mo au tamaliki pena foki talavou kae mafaufau me nea mea a koutou ka fai fakatasi, io me nea mea ka fai ne latou tamaliki, e aunoa mo sou fesoasoani, io me galue i ie tamaliki takitokotasi. Te mea nei ka fesoasoani kia koutou katoa ke ’saga tonu ki mea fai.
  • Te akoakoga e mafai o fakataunu i te taimi tela e lei ki tou kāiga, kae e olo tonu foki mo nisi mea kola e tau o fai.
  • Fai ne taimi manava kae fai e mafai, olo ki tua o manava ki se ea foou kae fai ne otou polokalame fakamalosilosi foitino.
  • Nisi mea ke fai ne koe o fesoasoani ki tau tamaliki i aso takitasi:
    • Faitau (io me fakalogo ki) se tala. Sa manavasē manafai tau tamaliki seki iloa ne ia o faitau katoa a pati. Kafai ko ‘lave latou i se pati – faitali. Oti, ko fesili kia latou ke taumafai o fakaleo te pati, kae tavaegina latou mo lotou taumafaiga kae fakasoko loa te faitauga.
    • Tusi se mea. E mafai o tusi se tusialofa, io me se tala, me ne mau ki luga i se mea e fiafia ki ei tau tamaliki i, se tala fai taaga, se tala fakasalalau – so se mea tela e fiafia ki ei tau tamaliki. A manatu i loto i tusitusiga ko mea tāua eiloa.
    • Galue te tali ki se fesili, io – me faite fakatasi ne koulua se fesili tela e tai faigata o iloa kae fai ki se tamaliki fakatea ke taumafai o sala se tali.
    • Fai se mea tela ke tai gasuesue te foitino.
    • Fakamatala kia latou se mea tela e fiafia koe ki ei, kae sala atu ki nisi mea kola e fiafia latou ki ei.
    • Ke aofia tamaliki i mea kola e fai ne koe i te fale, pela mo te kuuka, taa gatu mo te tumaa.
    • Fakaavanoa ne taimi mo malolo malie pena foki taimi mo fai tafaoga.
  • Telefoni ki akoga fakamasani pela foki mo nisi akoga o sala me isi ne mea ko oti ne fakatoka ne latou mo fesoasoani ki a koe o ‘lago ki akoakoga i fale – mea nei e aofia i ei a fautuaga toetoe, mafaufauga, galuega mo nisi auala foki e mafai ei o maua ne mea tau akoakoga.
  • Aasi ki te faiakoga o tau tamaliki me sea te auala lei ke mafai ei koulua o fesokotaki i te taimi e akoga ei tau tama mai te fale.
  • Fakaavanoa se taimi o faipati ki tulaga o te akoakoga i vaiaso takitasi. Te mea nei e mafai o fai i luga i te nofoaga loa io me i sose koga tela e lei kia koutou katoa.

Mataupu mo fai akoakoga mai fale

E isi ne mea mo fai akoga i luga i te initaneti kola e mafai o fesoasoani ki te faitau, tusitusi, numela mo te saienisi. Mea konei e olo i lalo o fakatomuaga o akoga fakamasani, pela foki mo tausaga akoga 1 - 4, 5 - 8 mo tausaga akoga 9 - 13.

Akoga fakamasani

Tausaga akoga 1 - 4

Tausaga akoga 5 - 8

Tausaga akoga 9 - 13

Tamaliki matua o akoga lasaga lua

Ka maua ne koe a fakamatalaga tāua mo otou talavou ki luga i lotou akoakoga i luga i laupepa initaneti (websites) konei:

  • Fakamatalaga mo fesoasoani ki te NCEA i luga i te laupepa initaneti StudyIt, e aofia i ei a fakamatalaga toetoe mo fakamatalaga toetoe mo mea tai faigāta mo tamaliki o te NCEA.
  • Te laupepa initaneti (School Leavers' Toolkit for Students) mo tamaliki ka oti mai akoga lasaga lua e lasi tena fesoasoani i te atiakega o te iloa ki luga i galuega puke lima.
  • Te laupepa initaneti NZQA e maua i ei a fakamatalaga fou ki luga i mea e tupu i te NCEA.

Akoga Puke Lima (Trades Academies) io me ko te Gateway

Fesokotaki ki tau akoga o fesili ke mafai o fesokotaki koe mo te tino fakatonutonu o te Trades Academy io me ko te tino fakatonutonu o te Gateway. Latou e mafai o fesoasoani ki nisi auala o akoakoga i fale.
E mafai foki ne koe o maua se koga akoga tela e maua ne ia o fesoasoani ki au mea akoga ite initaneti i te Find a Provider – Youth Guarantee.

Nisi koga e maua ei mea tau akoga io me ko mea-akoga

Fakamolemole ke fesokotaki koe ki tau akoga ke maua nisi fakamatalaga ki tulaga o akoakoga i fale.

Olaga manuia

Te ola lei, te olaga puipui mo te olaga manuia o au fanau, talavou mo tou kāiga saukatoa e tāua mo tatou katoa loa.

Ola i te Olaga lei

Te nofo puipui e aofia te ‘fulu ‘soko o lima. Fakamasaua faeloa ki au tamaliki mo talavou (mo tino katoa) ke ‘fulu olotou lima mai mua o ‘kai, io me fai meakai, manafai e mafatua io me taletale, mana oti ne sui te pitaake o pepe pela foki ma oti mai te fale foliki. Fai kia latou ke usu te pese ‘manuia tou asofanau’ fakalua kae usu ki luga loa, i te taimi e ‘fulu ei lotou lima. Te faifaiga tena e iloa ei ne koe me masaua ne latou o ‘fulu olotou tima.

Kafai a tino e tale io me mafatua e tau o fakaaoga ne latou se pepa solo isu io me se pepa faelu mo pono lotou isu mo gutu. Ko pei ei pepa kona ki loto i te tulamu pei kaiga. Te mea nei e fesoasoani kite taofīga ote fakapisiga o te taletale mo te famai pisi ki te sua tino.

Saogalemu

Tokagamalie i se kāiga e tāua. Kafai koe mo niisi tino matua e nofo ‘toka, a otou tamaliki foki mo talavou e nofo ‘toka foki.

E isi loa ne fakalavelave:

Kafai e manako koe ki se fesoasoani ki mea tau tupe mo togi meakai io me ko au pili, e mafai ne koe o sala ki loto i te: https://covid19.govt.nz/individuals-and-households/financial-support/#help-with-money io me telefoni ki te 0800 559 009

Kafai koe e manako ki se fesoasoani ki mea tau fale, e mafai ne koe o maua nisi fakamatalaga ma telefoni koe ki te Minisituli o Pisinisi, Kiloga fou mo Fakamauaga o Galuega i te: 0508 754 163

Kafai tau galuega se galuega e tāua ki olaga o tino kae manako koe ki se fesoasoani kite tausiga o tamaliki e mafai ne koe o maua nisi mau i te: https://education.govt.nz/covid-19/home-based-care-options-for-children-aged-0-14-of-essential-workers

Kafai koe e fia iloa ne koe tulaga o mea tau sene mai te malo mo tino ko se galue, e isi ne fakamatalaga kona e maua i te 0800 559 009

Kafai koe io me se tino o tou kāiga e pokotia ne failoga o te COVID-19 telefoni muamua ki tou tokita, io me ki te HEALTHLINE i te 0800 358 5453

Kafai koe seiloa tonu me sokotaki koe ki fea mo se fesoasoani, telefoni ki te telefoni helpline a te Malo i te 0800 779 997. Te telefoni tenei e avanoa mai te 8 i te taeao ki te 1 i te valuapo i aso katoa

Kafai koe e manavasē ona se tamaliki io me se talavou e tuu ise tulaga tai fakamataku, telefoni ki te fakapotopotoga Oranga Tamariki i te 0508 326 459 24 itula, i te 7 aso o te vaiaso

Fakamauaga o fesoasoani ke maua se tokagamalie

Mea nei se taimi e fakafita ki mafaufau o tatou katoa loa. Te se toka te mafaufau mo te manavasē ne mea loa e masani o tupu. I loto i tou fakapotopotoga, a matua mo kāiga e tēua kii loa o lotou tiute fai.

  • Tausiga o fanau mo kāiga ke saogalemu e sili tona tāua.
  • Kafai koe mo nisi tino matua i loto i tou ‘kaufale’ e fai mea mo te filemu, a lua tamaliki ka maua ne latou te olaga filemu kae seai se manavasē.
  • Tufatufa atu ki otou kāiga mo fakapotopotoga – ou mafaufauga gali, sose fakamainaga e iloa ne koe me maua mai fea vaega fesoasoani, pela foki mo mea kola e mafai o fesoasoani koe kiei (i luga i telefoni, ite initaneti manafai e mafai). Sa mataku o fakailoa ki ou kaiga manafai koe koa fita i te nofo i te fale.
  • Masaua o fesokotaki – i telefoni manafai e mafai, tusitusiga i te telefoni (text) io me ko meli-iti, fesokotaki ki tino kola e se aofia i tou kaufale, ke fesoasoani o tai fakafiafia latou i te vaitaimi nei.
  • Kafai koe se tokotasi e kau atu ki se Talanoa Ako Hub, taumafai loa o fesokotaki mo latou kae fakailoa kia latou a tulaga o mea tupu. Te polokalame tena e fakaavanoa mai ei se fesoasoani kia koe mo tou kāiga, pela foki te fesoasoani ki akoakoga.
  • Fesoasoani ki au fanau mo talavou ke lavea ne latou me i te mea nei e isi se gataga o ia – e isi se fakamoemoega ola, kae konei tatou katoa e fai te mea e tau o fai

Kafai koe io me se tino i tou kāiga e manavasē io me tai se fiafia, kae mafaufau koe me manakogina ne fesoasoani tai lasi, e mafai ne koe o fesokotaki; https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-wellbeing-alert-level-4 io me kote https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/ o sala me maua i fea se fesoasoani. E mafai foki koe o telefoni ki:

Laina Telefoni mo vaega fesoasoani

  • 1737 – Telefoni seai se togi io me tusitusi i telefoni 1737 i sose taimi ke maua mai se fesoasoani mai tino kola ne akoga ki mea tau fautuaga.
  • Sose manakoga – 0800 543 354 io me tusitusi i telefoni 4357 (HELP)
  • Mea tau talavou – 0800 376 633 io me tusitusi i telefoni 234
  • Samalia alofa – 0800 726 666

Tatou nei ko ola i vaitaimi o te se nofo ‘toka. Nisi taimi kafai tino e nofo se toka olotou mafaufau e lasi te kaitaua ia latou. E mafai loa latou o fai uiga kola e tai fakamataku io me mafai o fakatigaina ei nisi o tino i te kaiga. E isi ne auala fesoasoani, olo ki te facebook @LeVaPasifika e maua i ei ne fakamatalaga mo faifaiga, io me ka maua ne koe ne fesoasoani pela foki mo tino kola e mafai o fesokotaki koe ki ei i te https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/

E mafai foki koe o telefoni ki napa kona mai luga mo se fautuaga io me se fesoasoani.

Masaua me kafai koe e lelei kae mata malosi, e lasi tena fesoasoani ki otou kāiga. Kafai e maua ne koe, fakaavanoa sou taimi o:

  • Fakamalolo
    • Fai se sasalega io me fai sau fakamalosilosiga mo tou kaufale loa, ki tau faka’tau loa i te koga e nofo koe i ei. E isi ne polokalame i luga ite TV i aso takitasi i te Les Mills e fakaasi mai ei ne vaega fakamalosilosiga o foitino
  • Manava malie – mea nei e mafai fua pela ke fano koe ki loto i te potu kae pono tou mataloa io me fano koe o sasaale – mea nei e fesoasoani ke tai maua ne koe se tokagamalie
  • Faitau io me onoono i se mea tela e fiafia koe ki ei
  • Taumafai o tai fakamama te onoono ki tala o te COVID me fakamafua ne ia te mafaufau se toka ia koe pena foki ki otou kaiga
  • Asiasi faeloa ki au fanau mo talavou – latou e lasi te loto malosi kae ko latou e mafai foki o fai tala fakakata io me sakasaka kae tafao ke maua ei se fiafia ia koe

Akoakoga tamaliki mo talavou i fale

I taimi o malolooga a mea e fai ne koutou i aso katoa fakatasi mo au tamaliki, mo mea kola e fai fakatasi loa ne latou e lasi kii loa te fesoasoani ki tulaga o lotou akoakoga. Koe sa taumafai ke pela koe me se faiakoga.

  • Fakatau kite koga e nofo koe i ei, palani ne auala tokagamalie mafai e olo ki tua o te fale kae nofo loa fakatasi mo tino o tou kaufale
  • Te nofo i tua o te fale, fakamalosilosiga foitino io me kote manava kite ea foou e lasi te fesoasoani ki au tamaliki mo talavou ke fakaaoga olotou malosi pena foki te fakamalolo

Kafai ko kamata te vaituaga fou, a akoga o au tamaliki ko isi loa ne palani ne fakatoka ne faiakoga mo fesoasoani ki te akoakoga otou tamaliki. E se manakogina ke fai koe pela me se faiakoga o latou. E mafai ne koe o onoono ki tamaliki ke iloa tonu me fai loa olotou akoakoga, tigaa ei se olo latou kite akoga.

Te Minisituli o Akoga e fakavae ne ia ne meaakoga fou ke mafai o fesoasoani kia koe:

  • Mataupu puke lima – tama pepa mo fakamatalaga toetoe o mea e tau o fai, kamataga o faitalaga, mo nisi mea aka mo akoakoga
  • Auala ki te Olaga manuia – fakafesagai atuga ki tulaga o fakamatalaga kola tai faigata, koga e maua ei a fesoasoani
  • Kope tāua mo matua mo kāiga – fakavaega o te vaa fakataugasoa mo mea tau akoakoga

Kafai ko toka mea katoa konei ko mafai ei ne koulua o maua i luga i te: Wellbeing

Mo tamaliki i akoga lasaga lua, olotou faiakoga mo takitaki o akoga ka fesokotaki atu kia koe pena foki mo au tamaliki mo te saelega fano ki mua.