Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Skip to main content

Lea Faka Tonga

Subtitle
Tonga

Ko e teuteú

Fakafehokotaki pea hokohoko atu 'a e akó

'I he ngaahi māhina ka hoko maí 'e ala fiema'u ke ngāue 'a e ngaahi sēvesi akoteú, ngaahi 'apiakó mo e kurá 'i ha founga kehe ke ta'ota'ofi ai 'a e mafola 'a e COVID-19. Ko e taumu'a 'o e uepisaití ni ke poupou atu ki he ngaahi mātu'á, ngaahi fāmilí mo e ngaahi 'apiakó koe'uhí ke kei hoko atu pē 'a e ako 'a e fānaú mo e to'utupú mei 'api.

Ko e mateuteú 'e tokoni atu ia ki he tokotaha kotoa pē ke nau fehokotaki ai pea nau kei ako pē.

'E fo'u 'e he ngaahi sēvesi akoteú, ngaahi 'apiakó mo e kurá ha ngaahi palani ke kei hokohoko atu pē 'a e ako 'a ho'o tamá mei 'api. Kapau 'oku 'i ai ha'o ngaahi fehu'i kau ki he ako 'a ho'o tamá, kātaki 'o fuofua fetu'utaki atu ki he faiako 'a ho'o tamá.

Te ke lava foki 'o fetu'utaki ki he 'ōfisi fakavahe 'a e Potungāue Akó 'i ho mou feitu'ú.

Ngaahi 'ōfisi fakafeitu'u 'a e Potungāué: https://education.govt.nz/our-work/contact-us/regional-ministry-contacts

Ko e teuteu atu ki he ako mei 'apí

Fale'i ma'á e mātu'á mo e ngaahi fāmilí

Ko e teuteu atu ki he ako mei 'apí - fale'i ma'á e mātu'á mo e ngaahi fāmilí

Ko hono fakahoko ko ia 'o e akó mei 'apí 'e ala fakatupu loto hoha'a ia kiate koe mo ho fāmilí. Talanoa mo ho'o fānaú mo e to'utupú fekau'aki mo e me'a 'e hoko kiate kinautolú pea tauhi 'a ho'o fetu'utaki mo e faiako 'a ho'o tamá, nofo-taha ho'o tokangá 'i ho'o tamá, pea faka'ehi'ehi mei ha'o hoha'a, 'i he taimi te ke ala lava ai 'ení. 'Oku 'i ai 'a e palani 'a e faiako 'a ho'o tamá ki he ako mei 'apí – 'oku 'ikai fai ha 'amanaki atu ia ke ke fetongi 'a e faiakó.

'E tokoni atu 'a e fakamatalá ni ke ke palani ai ki he ako 'a ho'o tamá mei 'apí. 'E tokoni atu 'eni kiate koe mo ho fāmilí ke mou fakafehokotaki ai, hokohoko atu ai 'a e akó, pea mou fiefia ai.

Fakapapau'i 'okú ke tauhi ofi atu kiate koe 'a e ngaahi fika fetu'utaki mahu'ingá, hangē ko e sēvesi akoteu 'a ho'o tamá, 'apiakó pe kurá, pea vakai atu pe 'oku ma'u 'e he kau faiakó 'a ho ngaahi fika fetu'utaki fakamuimui tahá.

Kapau 'oku 'i ai ha'o ngaahi hoha'a pe fiema'u ha fale'i pe poupou, kātaki 'o lau 'a e fakamatala 'i he konga ki he Tu'unga Lelei 'a e Mo'uí (Wellbeing) pe telefoni atu ki he Citizen’s Advice Bureau mo e Work and Income.

Uepisaiti 'a e Citizen’s Advice Bureau

Uepisaiti 'a e Work and Income

'I ho'o teuteu atu ke ako 'a ho'o tamá mei 'apí:

  • talanoa mo ho'o tamá, fakaongo ki he'ene ngaahi fakakaukau felāve'i mo e founga 'okú ne fie ako aí pea fakalelei'i ha ngaahi me'a 'oku hoha'a ki ai kapau te ke ala lava eni
  • feongoongoi mo ho fāmilí mo e ngaahi kaungāme'á ki he ngaahi ngafá mo e fatongiá
  • fakakaukau atu pe ko hai 'e ala tu'u lavea ngofua taha ke puké
  • ko hai 'e ngāue?
  • ko hai 'e nofo 'i 'api mo e tamá/fānaú 'o poupou ki he'ene/he'enau ako?
  • ko hai mo ha toe taha te mou ala vahevahe 'a e fatongia?

Mateuteu atu ki he ako 'o fou 'i he komipiutá (digital learning)

'Oku lolotonga ngāue 'a e Potungāue Akó ke fakapapau'i 'oku fehokotaki atu 'a e tokolahi taha 'o e ngaahi fāmilí ki he 'initanetí pea 'i ai mo ha'anau nāunau fakakomipiuta (device) ke nau ngāue'aki. 'Oku mau fokotu'u atu ke mou talanoa 'i he faingamālie vave tahá mo e senitā akoteú pe 'apiakó ke fakahā atu pe 'oku:

  • 'i ai ha'amou nāunau fakakomipiuta ki he ako mei 'api 'o fou 'i he 'initanetí
  • 'i ai ha'amou fehokotaki'anga ki he 'intanetí (internet connection) mo ha'amou palani ke tauhi hokohoko ia (data package) ke mou lava ai 'o tukuhifo'aki ha ngaahi ngāue fakaako mo ha ngaahi nāunau ako
  • ke 'ilo 'a e founga ki he fehokotaki atu ki he fai'anga ako 'a ho'omou senitā akoteú pe 'apiakó
  • ke 'ilo ki he anga 'o hono ngāue'aki 'o e ngaahi polokalama 'e faka'aonga'i 'e he faiako 'a ho'o tamá fakataha mo ho'o fānaú.

Kapau 'oku 'i ai ha'o komipiuta pe nāunau fakakomipiuta 'e lava ke ngāue'aki 'e ho'o tamá, ko e ngaahi fokotu'u 'eni ke fakapapau'i 'oku fokotu'u 'o maau ki he akó.

  • Talanoa mo ho'o tamá fekau'aki mo e tauhi ia ke ne malu 'i hono ngāue'aki 'o e 'initanetí. Kapau 'okú ke fiema'u ha fakamatala lahi ange, 'e lava ke ke telefoni atu ki he Netsafe 'i he 0508 638 723 pe vakai ki he uepisaiti 'a e Netsafe.
  • Kole ki ho'o tamá ke ngāue 'i ha feitu'u te ke ala vakai'i ai 'a e feitu'u 'oku nau fehokotaki atu ki ai 'i he 'initanetí.
  • Feinga ke faka'ehi'ehi meí he fakahangatonu atu 'a e la'aá pe ngaahi huelo maamá ki he sio'ata 'o e komipiutá (screen).

Kapau 'okú ke ta'epau'ia 'i ha ni'ihi 'o e ngaahi me'á ni, kātaki 'o fakahoko atu 'eni ki ho'omou 'apiakó pe senitā akoteú. Te ke ala fie kole atu foki ki ha mēmipa 'o ho fāmilí, hao kaungā'api pe kaungāme'a ke tokoni.
Kapau 'okú ke 'ilo ha ngaahi mātu'a pe fāmili 'oku nau ngali 'i he tūkunga tatau mo kimoutolú, kātaki 'o tapou atu ke nau talanoa mo 'enau senitā akoteú pe 'apiakó.

Poupou ki he akó

Fakamatala ma'á e ngaahi mātu'á mo e kāingá

Ko e ako mei 'apí

'Oku hoko 'a e akó 'i he 'ahó kakato, 'i 'api pea 'i tu'a mei 'api foki. Ko e me'a kotoa pē 'oku mou fai 'i 'api ko ha faingamālie ia ke hoko ai ha ako lahi ange. 'Oku hoko 'a e akó 'i he fa'ahinga lea kotoa pē. Kapau ko e lea 'oku mou ngāue'aki 'i 'apí 'oku kehe ia meí he Lea Faka-Pilitāniá, ngāue'aki 'a e lea ko iá mo ho'o tamá.

'I he hili 'a e tutuku 'a e akó, 'e lava ke ke ngāue mo e 'apiako pe akoteu 'o ho'o tamá ke poupou ki ho'o fānaú mo e to'utupú ke kei hokohoko atu 'a 'enau akó. 'Oku 'ikai fiema'u ia ke ke hoko koe ko e faiakó. Ko ha tokotaha tokoni mātu'aki mahu'inga koe. 'E fetu'utaki atu pē 'a e kau faiako 'a ho'o fānaú mo koe. Kapau 'oku 'ikai ha'amou 'initaneti, te nau kei fetu'utaki atu pē mo koe.

Oku ngāue 'a e faiako kotoa pē ke fakapapau'i 'oku 'i ai ha palani ma'á e tokotaha ako kotoa pē ki he'ene ako mei 'apí. 'Oku 'ikai fiema'u ia ke ke hoha'a 'o feinga ke ke hoko koe ko e faiakó. Pea 'oku lava ke ke ngāue'aki ho'omou lea angamaheni 'i 'apí ke mou talanoa ai ki he ngaahi ngāue kuo 'oatu 'e he faiakó pea 'e lava ke fakahoko 'a e ngaahi ngāué 'i he Lea Faka-Pilitāniá.

'Oku mahu'inga 'a ho'o fetu'utaki mo e kau faiako 'a ho'o fānaú mo e to'utupú. Kapau kuo te'eki ai ke nau fetu'utaki atu, 'e lava ke ke fetu'utaki atu kiate kinautolu 'i he 'apiakó hili 'a e tutukú pea mo toe kamata 'a e teemi akó.

Palani atu ki he anga 'o ho'omou ngāue'aki 'a e ngaahi feitu'u 'oku 'ata'atā 'i homou 'apí ke tokoni ki ho'o fānaú ke nau ako ai. Kapau 'oku 'ata'atā fe'unga, 'e ala fiema'u 'e he to'utupu lalahi angé ha feitu'u fakalongolongo ke nau ako ai. 'E ala lava ke ngāue fakataha 'a e fānau iiki angé 'i he me'a 'oku nau akó pea mo hono fakahoko 'o 'enau ngaahi ngāue faka'apí mo 'enau ngaahi 'ekitivitī faka'ahó.

Ko e palani atu ki he ako mei 'apí

Kuo 'osi hoko pē homou 'apí 'o moutolu ko ha feitu'u ia ke nau ako mei ai. 'Oku hoko faka'aho pē 'a e akó ia pea fou 'i he ngaahi me'a 'oku mou fa'a fakahoko angamahení. Manatu'i ko e akó 'oku malava pē ke fai 'i he fiefia pea 'oku 'ikai fiema'u ia ke fusia'u pe fakamaatoato 'i he taimi kotoa pē.

Manatu'i 'oku mahu'inga ke ke talanoa mo ho'o fānaú 'i he lea 'okú ke ongo'i fiemālie ange 'i hono ngāue'akí. Kapau ko e lea 'oku mou ngāue'aki 'i 'apí 'oku kehe ia meí he Lea Faka-Pilitāniá, ngāue'aki 'a e lea ko iá.

Ko e ngaahi me'a 'eni te ke ala fakakaukau atu ki ai mo ala fakahoko:

  • Ko e 'i ai ko ia ha 'aho angamaheni mo ha palaní 'e tokoni ia ki he tokotaha kotoa pē. Palani atu pe 'e anga fēfē hono faka'aonga'i homou 'ahó. 'Ai hao taimi mo ho'o fānaú mo e to'utupú pea mou fokotu'utu'u 'a e me'a ke mou ngāue fakataha aí, me'a te nau fakahoko fakatahá, 'o 'ikai fiema'u ki ai 'a ho'o tokoní, pea mo e me'a ke nau fakahoko pē 'ia kinautolú. 'E tokoni 'eni ki hono fakamama'u 'a e tokanga 'a e tokotaha kotoa pē.
  • 'E lava ke hoko 'a e akó 'i he taimi 'oku ngāue lelei ma'a homou fāmilí, ka 'e fakatefito 'eni 'i ha toe me'a kehe 'oku fiema'u ke fakahoko.
  • Fakakau atu ha ngaahi taimi mālōlō pea kapau te mou lava, mou ō atu ki tu'a ke ma'u ha 'ea lelei pea fakahoko ha ngaahi ngāue fakatupu longomo'ui.
  • Ngaahi me'a te ke ala lava ke fakahoko ke poupou ki ho'o tamá 'i he 'aho takitaha:
    • Lau (pe fanongo) ki ha talanoa. 'Oua te ke tokanga ki ai kapau 'oku 'ikai lava 'e ho'o tamá 'o lau kotoa 'a e ngaahi fo'i leá. Kapau te ne tatūsia 'i ha fo'i lea – tatali pē. Hili iá, kole atu ke ne pu'aki 'a e ngaahi ongo 'o e fo'i leá, pea fakahikihiki'i atu ia ki he'ene feingá pea hoko atu 'a e laukongá.
    • Tohi ha me'a. 'E lava pē ko ha faitohi (letter) 'eni ki ha taha, ha talanoa, ngaahi mo'oni'i-me'a felāve'i mo ha me'a 'oku manako ai 'a ho'o tamá, ha talanoa fakatātā (play), ha līpooti 'o ha ongoongo (news report) – ha fa'ahinga me'a pē 'oku manako ai 'a ho'o tamá. Ko e me'a mahu'inga tahá ko e ngaahi fakakaukau 'oku 'i he fa'utohí.
    • Solova ha palopalema, pe – mou fa'u ha palopalema tu'u fihi 'aupito pea 'ai ha taha kehe ke ne feinga ke kumi 'a e talí.
    • Fai ha me'a 'oku longomo'ui.
    • Vahevahe atu ha me'a 'okú ke manako ai, pea 'eke atu 'a e ngaahi me'a 'oku nau manako ki aí.
    • Fakakau atu 'a ho'o tamá ki he me'a 'okú ke fakahoko 'i 'apí, hangē ko e feime'atokoní, foó mo e fakama'a 'apí.
    • Vahe'i hamou taimi ke mou mālōlō ai mo va'inga.
  • Telefoni atu ki ho'omou sēvesi akoteú pe 'apiakó 'o vakai pe kuo nau 'osi teuteu ha me'a ke tokoni atu ki ho'o poupou ki he ako 'i 'apí – 'e ala kau 'i heni ha ngaahi fokotu'u fakakaukau, ngaahi fakakaukau, 'ekitivitī mo e founga ki hono ma'u 'o ha ngaahi nāunau ako.
  • Vakai atu ki he faiako 'a ho'o tamá 'a e founga lelei taha ke mo fetu'utaki ai lolotonga 'a e ako 'a ho'o tamá mei 'apí.
  • 'Ai hamou taimi ke mou talanoa ai ki he me'a ke nau ako pe kuo nau ako 'i he uike takitaha. 'E lava ke fakahoko pē 'eni 'i he sea sofá pe 'i ha feitu'u pē 'e ngāue lelei kiate kimoutolu.

Ngaahi nāunau ki he ako 'i 'apí

'Oku 'i ai 'a e ngaahi nāunau fakaako 'oku ma'u 'i he 'initanetí 'e tokoni ki he laukongá mo e fa'utohí, mo e fiká mo e saienisí. Ko e ngaahi nāunaú 'oku nau 'i he ngaahi 'ulu'itohi ki he ngaahi ta'u akoteú, ta'u akó meí he Year 1 – 4, 5 – 8 mo e Year 9 – 13.

Akoteú

Year 1 – 4

Year 5 – 8

Year 9 – 13

Fānauako 'i he ngaahi ta'u mā'olunga 'i he kolisí

Te ke lava 'o ma'u ha ngaahi fakamatala 'aonga ki ho'o tama ako kolisí felāve'i mo 'enau akó 'i he ngaahi uepisaiti ko 'ení:

  • Fakamatala mo e tokoni ki he NCEA 'i he uepisaiti StudyIt, kau ai 'a e ngaahi fokotu'u fakakaukau mo e ngaahi founga faingofua ma'á e fānauako NCEA.
  • 'Oku 'i ai 'a e tokoni ki hono langa hake 'o ha ngaahi taukei 'aonga 'i heuepisaiti ki he School Leavers' Toolkit for Students.
  • 'E ma'u atu 'i he uepisaiti 'a e NZQA 'a e fakamatala fakamuimui taha ki he me'a 'e hoko 'i he NCEA.

Trades Academies pe Gateway

Fetu'utaki atu ki ho'o 'apiakó 'o kole ke ke lea ki he tokotaha fokotu'utu'u ako ki he Trades Academy pe Gateway. Te nau lava 'o tokoni atu 'aki ha ngaahi founga lahi ange ki he ako 'i 'apí. Kapau 'okú ke fiema'u pe 'e fiema'u 'e ho'o tama ako kolisí ke fetu'utaki mo e Trades Academy, te mo lava 'o ma'u atu 'a honau ngaahi fakaikiikí 'i he uepisaiti 'a e Gateway.

Te ke lava foki 'o ma'u atu ha kautaha fakahoko ako 'i he 'initanetí 'i he uepisaiti Find a provider - Youth Guarantee

Alternative Education pe Activity Centres

Kātaki 'o fetu'utaki ki ho 'apiakó ke ma'u mei ai ha fakamatala lahi ange felāve'i mo e ako 'i 'apí.

Tu'unga Lelei 'a e Mo'uí

'Oku mātu'aki mahu'inga 'aupito kiate kitautolu hono kotoa 'a e mo'ui lelei, malu mo hao pea mo e tu'unga lelei 'a e mo'ui 'a ho'o fānaú, to'utupú mo homou fāmilí kotoa.

Ko e tauhi ke nofo mo'ui leleí

Ko e tauhi 'o e malú mo e haó 'oku kau ki ai 'a e fanofano tu'olahi 'o e ongo nimá. Fakamanatu atu ki ho'o fānaú mo e to'utupu lalahi angé (mo e tokotaha kotoa pē) ke fanofano honau nimá kimu'a 'i he ma'u me'atokoní, 'i hano teuteu'i 'o ha me'atokoni, hili ha'anau mafatua pea mo ha'anau tale, hili hano fetongi 'o e napikeni 'o e pēpeé pea hili hano ngāue'aki 'o e falemālōloó. 'Ai ke nau hiva le'olahi tu'o ua 'a e "happy birthday" lolotonga 'o 'enau fanofanó. Te ke 'ilo mei ai na'a nau manatu'i ke fanofano.

'I he taimi 'oku tale pe mafatua ai ha taha, 'oku fiema'u ke ne ngāue'aki ha pepa holoholo pe pepa toileti ke 'ufi'ufi'aki hono ihú mo e ngutú. Pea lī 'a e pepa holoholó ki he pini vevé. 'E tokoni 'eni ke ta'ofi 'a hono fakapipihi atu 'o ha tale pe fofonu ki ha taha kehe.

Ongo'i malu mo haó

Ko e ongo'i malu ko ia 'a e fāmilí 'oku mahu'inga 'aupito ia. 'I he taimi 'okú ke lava ai mo e kakai lalahi kehé 'o ongo'i nongá, 'e ongo'i nonga foki 'a ho'o fānaú mo e to'utupú.

'E 'i ai 'a e ngaahi pole:

Kapau te ke fiema'u ha pa'anga ki ha me'atokoni mo e totongi mo'uá, 'e lava ke ke ma'u atu ha fakamatala lahi ange 'i he: https://covid19.govt.nz/individuals-and-households/financial-support/#help-with-money pe ko ha'o telefoni ki he 0800 559 009

Kapau 'okú ke fiema'u ha tokoni ki ha nofo'anga, 'e lava ke ke ma'u atu ha fakamatala lahi ange 'aki ha'o telefoni ki he Ministry of Business, Innovation and Employment 'i he: 0508 754 163

Kapau ko ho'o ngāué 'oku mātu'aki mahu'inga pea 'okú ke fiema'u ha tokoni ki he tauhifānaú, 'e lava ke ke ma'u atu ha fakamatal lahi ange 'i he: https://education.govt.nz/covid-19/home-based-care-options-for-children-aged-0-14-of-essential-workers

Kapau 'okú ke fie 'ilo lahi ange felāve'i mo ho'o vahe penefití, 'oku 'i ai ha fakamatala 'i he: 0800 559 009

Kapau 'okú ke ma'u pe ma'u 'e ha taha 'i ho fāmilí ha ngaahi faka'ilonga 'o e COVID-19, fuofua telefoni atu ki ho'omou GP, pe ko e HEALTHLINE 'i he 0800 358 5453

Kapau 'oku 'ikai ke ke fakapapau'i pe ko hai te ke fetu'utaki ki ai ki ha tokoni, telefoni ki he laine tokoni 'a e pule'angá 'i he 0800 779 997. 'Oku 'atā 'eni 'i he vaha'a 'o e 8 pongipongi ki he 1 hengihengi 'i he 'aho kotoa pē 'o e uiké

Kapau 'okú ke hoha'a 'oku fehangahangai ha tamasi'i/ta'ahine pe ko ha to'utupu mo ha fakatamaki, telefoni ki he Oranga Tamariki 'i he 0508 326 459 'i he houa 'e 24 he 'aho, 'i he 'aho kotoa pē 'o e uiké

Ma'u atu 'o ha tokoni ke matu'uaki 'a e faingata'á

Ko ha taimi fakatupu mafasia 'eni ki he tokotaha kotoa pē. Ko e ongo'i taliilí mo e loto hoha'á ko ha me'a angamaheni pē ia.

'I homou komiunitií, 'oku 'i ai ha fatongia mahu'inga 'o e mātu'á mo e ngaahi fāmilí ke fakahoko

  • Ko e tauhi ko ia ke malu mo hao 'a e fānaú mo e fāmilí ko e me'a mahu'inga taha ia ke fakahokó
  • 'I he taimi 'oku mou hā nonga ai mo e kakai lalahi kehe 'i homou 'nofo'angá' ('bubble'), 'e toe ongo'i nonga ange ai 'a e fānaú pea si'isi'i ange ai 'a 'enau loto hoha'á
  • Fevahevahe'aki mo homou fāmilí mo e komiunitií – ho'o ngaahi fakakaukau leleí, ha ngaahi fakamatala 'okú ke ma'u felāve'i mo ha feitu'u ke ma'u mei ai ha tokoni, ngaahi me'a te ke ala fakahoko ke tokoni ('i he telefoní, 'initanetí kapau 'okú ke lava 'eni). 'Oua te ke ongo'i ilifia ke talanoa mo ho fāmilí kapau 'okú ke ongo'i fo'i 'i he nofo 'i 'apí
  • Tauhi 'a e fetu'utakí – kapau 'okú ke lava 'eni, telefoni, text pe 'īmeili atu kia kinautolu 'oku 'ikai ke nau 'i homou nofo'angá, ke tokoni atu ke nau ongo'i fiemālie ange lolotonga 'a e taimi ko 'ení
  • Kapau 'okú ke kau 'i ha Talanoa Ako Hub, tauhi 'a ho'o fetu'utaki mo kinautolú pea mou fevahevahe'aki 'a e tu'unga 'oku mou 'i aí. 'Oku 'oatu 'i he polokalamá ha poupou ma'á u mo ho fāmilí, pea mo ha poupou ki he akó
  • Tokoni atu ki ho'o fānaú mo e to'utupú ke nau mahino'i 'e 'ikai ta'engata 'eni – 'oku 'i ai 'a e 'amanaki lelei, pea 'oku tau kau kātoa 'i hono fakahoko 'o e me'a totonú

Kapau 'okú ke hoha'a pe mamahi pe 'oku ongo'i hoha'a pe mamahi ha taha 'i ho fāmilí, pea 'okú ke pehē 'okú ne fiema'u ha poupou lahi ange, 'e lava ke ke fetu'utaki ki he: https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-wellbeing-alert-level-4 pe https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/ ke 'ilo mei ai 'a e feitu'u ke ma'u mei ai ha tokoni. Te ke lava foki 'o telefoni ki he:

Ngaahi Laine Tokoní (Helplines)

  • 1737 – Telefoni pe text ta'etotongi ki he 1737 'i ha fa'ahinga taimi pē ki ha poupou meí ha tokotaha fale'i taukei
  • Lifeline – 0800 543 354 pe text ta'etotongi ki he 4357 (HELP)
  • Youthline – 0800 376 633 pe text ta'etotongi ki he 234
  • Samaritans – 0800 726 666

'Oku tau lolotonga nofo 'i ha taimi fonu hoha'a. 'I he taimi 'e ni'ihi, ko e taimi ko ia 'oku ongo'i mafasia ai ha taha, 'oku nau 'ite'ita. Te nau ala fakahoko ha ngaahi tō'onga 'oku fakailifia pe fakamamahi ki he ni'ihi kehe 'i he fāmilí. 'Oku 'i ai ha tokoni 'oku 'atā atu, vakai atu ki he peesi facebook @LeVaPasifika ki ha ngaahi nāunau mo ha ngaahi me'angāue, pe te ke ma'u atu ha poupou lahi ange mo ha kakai ke ke talanoa ki ai https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/
'E toe lava foki ke ke tā atu ki ha taha 'o e ngaahi fika telefoni 'i 'olungá ki ha fale'i mo ha tokoni.

Manatu'i kapau 'okú ke ongo'i sai pē koe mo fiemālie, 'e tokoni atu eni ki he toenga 'o ho fāmilí. Kapau te ke lava 'eni, 'ai hao taimi ke ke:

  • Mālōlō
    • Lue pe fakamālohisino mo kinautolu meí homou nofo'angá, 'o fakatefito pē 'i he feitu'u 'oku mou 'i aí. 'Oku 'i ai 'a e ngaahi polokalama TV 'i he 'aho takitaha meí he Les Mills 'oku hulu mai ai ha ngaahi fakamālohisino
  • 'Ai hao ki'i taimi mavahe – 'e ngali ko ha'o 'alu atu pē ki ha loki pea tāpuni 'a e matapaá pe ko ha'o 'alu 'o lue – 'e tokoni atu 'eni ke ke ongo'i nonga ange ai
  • Lau ha tohi pe mamata'i ha polokalama 'okú ke manako ai
  • Fakasi'isi'i 'a e taimi 'okú ke lau pe sio ai ki he ongoongo fekau'aki mo e COVID he 'e lava ke fakatupu mafasia 'aupito 'eni kiate koe pea mo ho fāmilí
  • Vakai atu 'a ho'o fānaú mo e to'utupú – 'oku nau mālohi 'aupito 'i he matatali 'o e faingata'á pea te nau fakakata mo tau'olunga holo mo va'inga 'o ala lava ke ke fiefia ai

Ako mei 'api 'a e fānaú mo e to'utupú

Lolotonga 'a e tutuku 'a e akó, ko e ngaahi me'a faka'aho ko ia 'oku mou fakahoko mo ho'o fānaú, pea mo e ngaahi me'a 'oku nau fakahoko fakatahá 'e tokoni kotoa ia ke poupou ki he'enau akó. 'Oku 'ikai fiema'u ia ke ke hoko koe ko e faiakó.

  • Makatu'unga pē 'i he feitu'u 'oku mou nofo aí, mou palani atu ha founga malu mo hao ke mou 'i tu'a ai pea mou nofo pē ai mo e ni'ihi mei homou nofo'angá
  • Ko ho'omou 'i tu'á, fakamālohisinó pea mo e ma'u ko ia 'o ha 'ea fo'oú 'e tokoni 'aupito ia ki ho'o fānaú mo e to'utupú ke faka'aonga'i ki ai honau iví pea mo nau ongo'i fiemālie ai

Pea 'i he taimi 'e kamata ai 'a e teemi ako fo'oú, 'e 'i ai 'a e ngaahi palani 'a e ngaahi 'apiako 'a ho'o fānaú/mo 'enau kau faiakó ke poupou ki he ako 'a ho'o fānaú. 'Oku 'ikai fiema'u ia ke ke hoko koe ko 'enau faiakó. Te ke lava 'o fakapapau'i 'oku kei hokohoko atu pē 'a 'enau akó, neongo 'oku 'ikai ke nau 'alu ō atu ki he akó.

'Oku lolotonga fo'u 'e he Potungāue Akó ha ngaahi nāunau fo'ou ke poupou atu kiate koe:

  • Ngaahi 'ekitivitī 'aonga - ngaahi lau'itohi fokotu'u fakakaukau, ngaahi me'a ke kamata'i'aki ha pōtalanoa, ngaahi nāunau ako
  • Fale'i ki he tu'unga lelei 'a e mo'uí - 'i he fekuki mo ha ngaahi pōtalanoa faingata'a, feitu'u ke ma'u mei ai ha tokoni
  • Ngaahi nāunau ma'á e mātu'á mo e kāingá - langa hake 'o ha ngaahi vā fengāue'aki felāve'i mo e akó

Ko e taimi pē 'e maau ai 'a e ngaahi nāunaú, te ke lava 'o ma'u atu kinautolu 'i he:

Wellbeing

Ki he fānauako kolisí, 'e fakafetu'utaki atu 'a 'enau kau faiakó mo e kau taki akó kia koe mo kinautolu fekau'aki mo e ngaahi sitepu hokó.