Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Skip to main content

Te Gagana Tokelau

Subtitle
Tokelau

Hāuniuniga

Fehokotaki ma fakaauau pea na akoakoaga

Kua tatau ke iēi ni hūiga ki te fakatāunukuga o na akoga kamata, akoga tūlaga lua ma na kura ona ai kote tau puipuiga o te pepehi o te famai COVID-19 i na mahina e hau. Ko te fakamoemoega ma te kautū o te uēpihaite e mo te hapotiga o matua, kāiga ma ākoga ke mafai ai ia tamaiti ma te tupulaga talavou ke fakaauau a lātou ākoakoga mai te kaiga.

Ko te nofo hauni e fehoahoani lahi ki te hokotaga ma te tokalahiga ma fakaauau ai foki na ākoakoga.

Ko na Ākoga kamata, akoga tulaga lua ma na kura e galulue i te taimi nei mo ni peleni fakatatia ke fakaauau ai ia akoakoga a tau fanau i loto o te kaiga. Kafai e iēi ni au fehili agai ki na ākoakoga a tau tamaiti, fakamolemole oi fakafehōtaki muamua te faiākoga o tau tamaiti.

E mafai foki ke fakafehōtaki e koe te ofiha o te Matāeke o Ākoakoaga i te koga e nofo ai koe.

Na Ofiha o te Matāeke i na koga takitahi: https://education.govt.nz/our-work/contact-us/regional-ministry-contacts

Hauniuni mo te nofo akoako mai te kaiga

Fautuaga mo matua ma kaiga

Hauniuni mo te nofo akoako mai te kaiga – fautuaga mo matua ma kaiga

Ko te nofo akoako mai te kaiga ona ai ko te tulaga kua iēi te vaitaimi nei e hē taumate he taimi fakapopolegia mo koe ma tō kaiga. Talatalanoa ma tau fanau vena te kau talavou agai kina huiga ka iēi ma he ā foki te uiga mo ki lātou vena foki ke fehokotaki ma na faiakoga o tau tamaiti vena ma te akoga, ke mautū te mafaufau mo tamaiti, ma taumafai ke nahe popole kafai e mafai. Ka iēi he peleni kua fakatātia e te faiakoga o tau tamaiti mo te nofo akoako i te kaiga – e hēai ni fakamoemoe ke fai koe ma hui o te faiākoga.

Ko na fakamatalaga iēnei e fehoahoani mo te peleniga o na vahega akoako o tau tamaiti i loto o te kaiga. Ka fenoahoani foki mo koe ma to kaiga ke maua he hokotaga, ma akoako pea, kae fai fiafia foki.

E taua lahi foki te fakamaumau ki lalo o na numela telefoni, e veia ko te akoga kamata e iēi ai tau tamaiti, akoga pe he kura e tafapili atu, ma hiaki ma fakamautinoa foki e hako te numela o koe e nonofo ma na faiākoga.

Kafai e iēi ni ō pōpōlega pe manakomia foki e koe ni lapatakiga pe he hapoti, fakamolemole faitau na fakamatalaga i te Ola Malolo pe vili ki te Ofiha Faufautua mo Tagata Hitiheni (Citizen’s Advice Bureau) ma te Ofiha o Galuega ma Tupe maua (Work and Income) I te koga e nofo ai koe.

Ofiha Faufautua mo Tagata Hitiheni uepihaite – (Citizen’s Advice Bureau website)

Ofiha o Galuega ma Tupe maua uepihaite – (Work and Income website)

Ka koi hauni koe mo te nofo akoako o tau tamaiti mai te kaiga:

  • talanoa ki tau tamaiti, ma fakalogo ki ō lātou aitia agai kina auala e fofou ke fai ai a lātou mea ākoga i te fale ma fakatalanoa foki ni popolega e iēi
  • malilie ki na tulaga ma na tiūte ma tō kaiga vena ma na uo
  • mafaufau lelei pe ko ai te maua gōfie i na tauale
  • ko ai te galulue?
  • ko ai te nonofo i te fale ma na tamaiti ma fehoahoani ki a latou mea akōga?
  • ko ai ni iētahi tino e mafai ke fehoahoani atu ki ā koe?

Hauniuni mo na ākoakoga fakafuainumela

Ko te Matāeke o Akoga e galulue ke fakamautinoa e tokalahi ia kaiga e mafai ke fehokotaki ma e iēi foki ni mahini e mafai ke fakaaogāgia. E fakamalohia tō talanoa ma tau ākoga kamata pe ko te ākoga tūlaga lua ke fakailoa ki ei na vaega iēnei:

  • e iēi te mahini mo te ākoakoga fakafuainumela i to kaiga
  • e maua te hokotaga o te initaneti ma e mafai ke kaumai ai na lehona ma na lihohi o na mea akoga
  • ke iloa na auala e fakafehōtaki ai te ofiha pe ko te hihitemi a te ākoga
  • ke kē iloa oi fakaaogā na polokalame e fakaaogāgia e te faiākoga mo au tamaiti

Kafai e iēi hau komipiuta pe he mahini e mafai e tau tamaiti oi fakaaogā, ko ni fautuaga iēnei ke fakamautinoa ai kua lelei te fakatulagaga mo na ākoakoga.

  • Talanoa ma tau tamaiti agai ki te haogalemu i luga o te neti. Kafai e manakomia ni ē tahi fakamatalaga, e mafai koe ke vili ki te Netsafe i te numela 0508 638 723 pe kikila ki te uepihaite a te Netsafe.
  • Lea ki tau tamaiti pe ko he tino talavou ke fai ana mea aoga i he koga e kē kitea ma mafai ai foki ke kē hiakia na koga e fano ki ei i luga o te neti.
  • Taumafai ke na he hau tonu te malama pe ni ataata ki luga o te lau o te mahini.

Kafai e hē ke mautinoa ni vaega o na mea iēnei, fakamolemole fakafehokotaki te akoga pe ko te ofiha. E mafai foki koe ke fehili ki ō kaiga, ō tuākoi pe ko au uo mo he fehoahoani.

Kafai e kē iloa he ulugā matua pe ni kaiga e maua i na tūlaga kua takua, fakamolemole fakamālohia ki ei ke talanoa ki te lātou ākoga kamata pe ko na ākoga tulaga lua.

Lagolagogia te nofo akoako

Fakamatalaga mo matua ma kaiga

Nofo akoako i loto o te kaiga

Ko te akoako e tupu i te aho katoa, i loto o te kaiga ma fafo atu foki, o te kaiga. Ko na mea uma e fai i loto o te kaiga ko he avanoa e maua ai ni iētahi akoakoga. Ko te akoako e tupu i gagana uma. Kafai ko tau gagana i loto o te kaiga ko he tahi gagana e kehe mai i te gagana Igilihi, fakaaogā te gagana tena ke talanoa ai koe ki tau tamaiti.

Kafai kua uma na tūkuaga, fakaauau pea au galuega ma te aoga a tau fanau pe ko te ākoga kamata ke fehoahoani ki au tamaiti ma te tupulaga talavou ke fakaauau pea to lātou nonofo akoako. E tuha lava pe ko koe e hē he faiākoga. Ko koe he tino tāua ki te ola akoako.

Ko na faiākoga o au tamaiti ka fehokotākia koe. E tuha pe hē iēi hau initaneti e taumafai pea ke fakafehokotaki atu koe. Ko faiākoga uma e gālue ke iēi he peleni akoako kua fakatātia mo te nofo akoako mai loto o te kaiga. Ko koe na he popole lahi ke fai koe ma faiākoga. E mafai ke fakaaogā tau gagana ke talanoa ai koe ma au tamaiti ma fai ai foki na gaoioiga kua tuku atu e na faiākoga, kae faka-aogā te gagana Igilihi ke fakamāea ai na gaoioiga.

E tāua lahi tau hokotakiga ma faiākoga o au tamaiti ma te tupulaga talavou. Kafai e hēki hokotakia mai koe e kilātou, e mafai koe ke vili ki te ākoga kafai kua uma na tūkuaga ma kua kamata te temi fou.

Peleni pe fakaaogā vehea te avanoa i te fale mo te nofo akoako o au tamaiti. Kafai e lava te avanoa, e manakomia e te tupulaga talavou he koga filemu ke fai ai a latou mea akoga. Ko te vaega tamaiti e mafai ke galulue fakatahi i te faiga o a lātou mea akoga ma na fekau mahani o na aho takitahi ma ko kinā ka atili fakalauaitele to lātou iloa.

Peleni mo te nofo akoako i loto o te kaiga

Ko loto o te kaiga ko he nofoaga akoako. Ko na mea e tutupu i na aho takitahi e lahi maua ai na akoakoga e kui mai i au galuega e fakatino. Manatua ko te nofo akoako e mafai ke fai fiafia ma na he faia i he tulaga e fakapologa ai te mafaufau o te tamaiti i taimi uma.

Manatua e tāua to talanoa ki au tamaiti i te gagana e faigofie moe koe. Kafai ko te gagana e fakaaogā e hē ko te gagana Igilihi, fakaaogā te gagana kua mahani ai koe.

Ni mea e tatau ona mafaufau koe ki ei ke fai kua lihi atu i lalo:

  • E tatau ke iēi hau peleni mo na aho takitahi ke fehoahoani mo to kaiga katoa. Kikila pe vehea nei hau peleni mo te aho. Fakafano ho taimi ke mafuta ai ma au tamaiti ma te tupulaga talavaou oi kikila ai pe ni galuega vehea te ka fai fakatahi, pe ni ā foki te mafai e ki lātou oi fai fakatahi aunoa ma to fehoahoani, pe fai foki tautokahi. Atonu ka fehoahoani ai ki te lātou nonofo mafaufau lelei.
  • Ko na akoakoga e mafai ke fai i he taimi e fetaui ma tō kaiga, kae fuafua foki pe ni ā te tatau ke fakataunuku.
  • Fai ni malologa kae kāfai e mafai, olo ki fafo ke mānava te ea mama ma fai ni koleni fakamalohi tino.
  • Ni mea e fai e koe ke fehoahoani ai ki tau tamaiti i na aho takitahi:
    • Faitau (pe fakalogo) ki he tuhitala. Koe nā popole kafai tau tamaiti e hē katoatoa tana faitau. Kafai kua poloka i he kupu – fakatali. Oi fehili ai ki ei, ke fakaleo atu te kupu, oi fakailoa ai ki ei to fiafia ki tana taumafaiga ma fakaauau te faitauga.
    • Tuhi ki lalo ni kupu. E mafai ke tuhi hau tuhi, he tala, ni fakamaumauga ki ni mea e initalehi ki ei tau tamaiti, he tala fakatino, ni tala fakaholopito – ho he mea e fiafia ki ei tau tamaiti. Ko na aitia i loto ona tuhituhiga ko na mea ia e hili te taua.
    • Fōfo he fakafitauli, pe – fai e koulua ni fakafitauli faigata kae hakili he tino kehe ke fehoahoani atu ki te fōfōga.
    • Fai ni mea fakaola tino.
    • Fakahoa ki ei ni mea e fiafia koe ki ei, ma hākilikili pe ni ā na mea e fiafia ki ei.
    • Fai fakatahi ma tau tamaiti au fekau e fai i te fale, e veia ko na kuka, tāgāmea ma te fufuluga o te fale.
    • Fakaavanoa ho taimi ke malōlo ma tafao ai koe.
  • Vili ki te ākoga kamata pe ko te ākoga tulaga lua pe kua haunia e ki latou ni mea ke fehoahoani atu ai ki te hapotiga o tau nofo akoako i loto o te kaiga - ko iēnei mea ka aofia ai ni fautuaga, aitia, fakatinoga ma pe maua vehea na lihohi.
  • Hiaki ki te faiākoga o tau tamaiti pe heā he auala lelei mo koulua ma tau tamaiti ke fakafehokotaki ai ia kae nofo akoako tau tamaiti i te kaiga.
  • Fakaavanoa ho taimi ke talanoa ai koe ma tau tamaiti agai ki ana akoakoga i vaiaho takitahi. Talanoa i luga ona nofoa i te potu malōlō pe ko fea lava e talafeagai mo koulua.

Lihohi mo te nofo akoako i te kaiga

E iēi na lihohi e maua i luga o te neti e mafai ke fehoahoani ki te faitau, te tuhituhi, te numela ma te haienihi. Ko na lihohi e i lalo onā ulutala o te tauhaga kamata, ma na tauhaga ākoga 1 – 4, 5 – 8 ma na tauhaga 9 – 13.

Tauhaga Kamata Akoako

Tauhaga 1 – 4

Tauhaga 5 – 8

Tauhaga 9 – 13

Tamaiti ākoga matutua o te kōlihi

E maua e koe ni fakamatalaga tāua mo tau tamaiti talavou mo te latou nofo akoako i na uepihaite ka tākua:

  • Fakamatalaga ma he fehoahoani ki te NCEA i luga o te StudyIt uepihaite, fakatahi ai na fautuaga ma ni lapatakiga mo na tamaiti ākoga i te NCEA.
  • Fehoahoaniga mō na tamaiti ākoga tauhaga fakaiku uepihaite na fehoahoani lahi ki te fakaleleiga o te hikili poto mahani.
  • Ko te NZQA uepihaite ka maua ai na tala fou vena foki ni fakamatalaga ki na mea e tutupu agai ki te NCEA.

Ākoga Fakapitoa pe ko te Gateway

Fakafehotaki te ākoga ma fehili ke talanoa koe ki te tino e taukikilagia te pito o te Ākoga Fakapitoa pe ko te Gateway. E mafai ki lātou ke fehoahoani atu ki ni tahi auala mo te nofo akoako i loto o te kaiga. Kafai koe pe ko tau fanau talavou e fofou ke hokotaki ma te Ākoga Fakapitoa e maua e koe ni ō lātou fakamatalaga i luga o te uepihaite a te Gateway.

E maua foki e koe he tahi vaega o ākoakoga i luga o te neti i te Hakili he Fakahoa (Find a provider) – Talavou Fakamaonia (Youth Guarantee) uepihaite.

Ni ē tahi Ākoakoga (Alternative Education) pe ko na Fale Fakatino (Activity Centres)

Fakamolemole fakafehotaki tau ākoga ke maua mai ai ni iētahi fakamatalaga mo te nofo akoako i loto o te kaiga.

Hoifua Maloloina

Ko te ola malolo, haogalēmu ma te hoifua malolo o tau fanau, kau talavou ma to kaiga katoa e taua lahi mo kitātou uma.

Ola maloloina

Ko te nofo haogalēmu e aofia ai te fafano o na lima i te lahiga o taimi. Fakamanatu ki au tamaiti ma te kau talavaou (vena ia tagata uma) ke fafano o latou lima ka ko heki kakai, kafai e gaohi meakai, ka uma te mafatua pe tāle, ka uma te hui o te pepe kae vena foki kafai e uma te faka-aoga o te vāvā. Lea ki ei ke uhu leo lahi te pehe e fakamanuia ai na aho fanau faka lua, kae fafano na lima. E kē iloa ai na manatua e ki lātou oi fafano o latou lima.

Kafai e tāle pe mafatua he tino e tatau ke fakaaogā he pepa holo ihu pe he pepa vāvā ke ufiufi ai o latou ihu vena ma na gutu. Oi tiaki ai te pepa ki te lapihi. E fehoahoani mo te puipuia o te pēhi o te tāle ki ē tahi tino.

Ola Haogalēmu

Ko te haogalēmu o te kaiga e taua lahi. Kafai koe ma iētahi tino matutua o te kaiga e totoka, ko tau fanau ma te kau talavou ka vena foki.

Ka iēi ni lukitau ka fetaiaki ma koe:

Kafai e manakomia e koe he fehoahoaniga i na mea tau heleni mo na meakai ma na pili, e maua e koe ni fakamatalaga e lahi i kinei: https://covid19.govt.nz/individuals-and-households/financial-support/#help-with-money pe vili ki te numela 0800 559 009

Kafai e manakomia e koe he fehoahoani i na mea tau fale, e maua e koe ni fakamatalaga kafai koe e vili ki te Matāeke o Faigā Pihinihi, Poto Atiake ma Galuega (Ministry of Business, Innovation and Employment) ite numela tenei: 0508 754 163

Kafai tau galuega e i loto ona galuega iē e taua ke fakaauau pea ma e manakomia e koe he fehoahoani mo te kikilagia o tau fanau, e maua e koe ni fakamatalaga atili i kinei: https://education.govt.nz/covid-19/home-based-care-options-for-children-aged-0-14-of-essential-workers

Kafai e fia iloa atili e koe ni fakamatalaga agai ki a koutou penefiti, e maua koe na fakamatalaga kafai koe e vili ki te numela tenei: 0800559009

Kafai ko koe pe he tino o to kaiga e maua ina auga o te COVID-19 vili ki tau fomai muamua, pe ko te HEALTHLINE i te numela tenei 0800 358 5453

Kafai e hē ke mautinoa pe ko ai te fakafehotaki e koe moe he fehoahoaniga, vili ki te numela he tōtōgia a te malo i te 0800 779 997. E avanoa mai te 8am ki te 1am i na aho e 7 o te vaiaho

Kafai koe e popole ki he tamaiti pe he tamaiti talavou e ihe tulaga fakapokepoke, telefoni ki te Oranga Tamariki i te numela 0508 326 459 i te 24 itula o te aho, i na aho e 7 o te vaiaho

Hakili fehoahoaniga ke nafatia

Ni taimi atuatuvale mo tagata uma. Ko te hē mautonu ma te popole ni mea mahani.

I loto o te nuku, ko matua ma na kaiga e iēi o latou tiūte taua e fakatino

  • Ko te puipuiga ma te haogalēmu o tau fanau ma te kaiga ko te mea taua ia
  • Kafai koe ma iētahi tino matutua i tau ‘liko’ e totoka, ko tau fanau foki ka lagona e ki latou te totoka ma te hē popole
  • Fakahoa ma to kaiga vena ma te nuku – ni mafaufauga lelei, ni fakamatalaga e ke iloa pe maua i fea ni fehoahoaniga, ni mea e mafai ai koe ke fehoahoani ki ei (i te telefoni, pe ko te neti kafai e mafai). Koe nā mataku oi talanoa ki to kaiga kafai koe ei ei ni o lagona ko koe kua poloka i te fale
  • Fehōtaki I taimi uma – telefoni kafai e ke mafaia, tuhi i na telefoni fekavefaki pe imeli, vili ki na tino e hē i loto o tau liko, talanoa ki ei kae ke lagona ai e ki latou ni fakamalohiaga i te vaitau tenei
  • Kafai koe e i he vaega o te Talanoa Ako Hub, fakafehōtaki ma ki latou ma talanoa ki ei pe vehea te tulaga e iēi ai koe. E maua e koe ma to kaiga ni fehoahoaniga mai te polokalame tenei, vena foki ni fehoahoaniga mo te nofo akoako
  • Fehoahoani ki tau fanau ma te kau talavou ke latou kitea ma iloagia e hē fakavavau te tulaga tenei – e iēi te fakamoemoe ma e i mua pea te fakanauga, ma ko ki tatou uma e fai na mea e hako ma lelei

Kafai koe pe he tino i to kaiga e popole pe hē mautonu, ma e manatu koe e manakomia e ki latou ni fehoahoaniga, fakafehōtaki ki latou iēnei: https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-wellbeing-alert-level-4 or https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/ ke hakili ai pe ko fea te maua mai ai he fehoahoani. E mafai foki koe ke vili ki na fakalāpotopotoga i lalo:

Laina Fehoahoani (Helplines)

  • 1737 – Telefoni fua pe tuhi ki te numela tenei i na telefoni fekavefaki 1737 i hō he taimi mo he fehoahoani mai he tino faufautua kua akoakogia.
  • Lifeline – 0800 543 354 pe tuhi ki te numela tenei e hē totogia mai tau telefoni fekavefaki 4357 (HELP)
  • Youthline – 0800 376 633 pe tuhi ki te numela tenei e hē totogia mai tau telefoni fekavefaki 234
  • Samaritans – 0800 726 666

Ko ki tatou kua i loto ni taimi faigata. Ko iētahi taimi kafai kua lahi te popole o ni tino kua māitaita gofie. Ka faia e ki latou ni uiga hē talafeagai ma ka lagona ai te ogohia ma āfaina ai te kaiga. E iēi na fehoahoaniga e maua, kikila ki te tuhifoliga (facebook) @LeVaPasifika mo ni lihohi ma ni fehoahoaniga, pe hakili e koe ni fehoahoaniga pe ni tino ke talanoa koe ki ei i kinei https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/

E mafai foki koe ke telefoni mo he fehoahoani i he numela kua tākua i luga.

Manatua kafai koe e ola malōlō, he fehoahoani lahi tena mo tō kaiga.
Kafai e ke mafaia, kave hō taimi ke:

  • Malolo lelei
    • Fano oi havalivali pe fai ni au koleni fakamalohi tino i loto o tō liko, kae fuafua ki te koga e iēi koe. Kua iēi na polokalame e tā mai i te TV e fakafoe e he vaega mai Les Mills, i na aho takitahi o te vaiaho e fakailoa mai ai ni itukaiga fakamalohigā tino
  • Kave ho taimi ke malōlō ai – he taimi ke fano ai koe ki te potu ma tapuni te faitotoka pe fano foki koe havalivali – ka fehoahoani mo te fakatōtōkaga o tō tino ma tō mafaufau
  • Faitau ki ni tuhi pe matamata ki ni polokalame e fiafia koe ki ei
  • Fakatapulā o taimi e matamata ai koe ki na tala e fakahalalau mai agai ki te COVID auā ka lahi ai te popolega e maua e koe ma tō kaiga
  • Hiaki ma hokotaki tau fanau ma te kau talavou – ko ki latou iēnei e maua i te loto makeke ma e lahi foki a latou tala faka kata ma ni itukaiga hiva vena ma ni tafaoga ke fakafiafia ai koe

Akoakoaga i te kaiga o tamaiti ma te kau talavou

Ko au mea e fai ma tau fanau i na taimi o faigā tukuaga, ma na mea e fai fakatahi e ki latou ka fehoahoani ki te latou nofo akoako i te kiaga. E hē manakomia koe ke fai ma faiakoga.

  • Fuafua ki te koga e nofo ai koe, peleni mo he auala haoagalemu ke fano ai koe ki fafo ma nofo i loto o tō liko
  • Ko te fakamālohi tino ma te maua o he ea felehi i fafo o tō fale ka maua ai tau fanau ma te kau talavou te malohiaga ma te tōtōka

Kafai la e kamata te temi fou, ko te ākoga a tau fanau ma na faiākoga ka iēi ni peleni kua fakatātitia ke fehoahoani ki te akoakoga o tau fanau. E hē kavea koe ma ō latou faiākoga. Ko tau matātā ko te fakaauauga o te latou nofo akoako, e tuha pe hē ōlo ki te faleākoga.

Ko te Matāeke o Akoga (Ministry of Education) kua faia e ki latou ni lihohi fou ke fehoahoani atu mo koe:

  • Gaoioiga fakatino – laupepa taki, kamataga o ni talatalanoaga, ni kakano fakatino ke akoako ai
  • Takiala mo te Ola malōlō – fakafeagaiga ma ni lukitau e tutupu mai i ni talanoaga, e maua mai I fea ho fehoahoani
  • Lihohi mo mātua ma te kau kaiga - atiakega o ni paaga mo te nofo akoako

E uma loa te haunia o iēnei lihohi ka maua e koe i kinei:

Wellbeing

Mo tamaiti ākoga i te tulaga lua, ma ō latou faiākoga vena o latou takitaki ka logo atu koutou e kilātou ki te lakahaga ka hohoko.