Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Skip to main content

Fäeag Rotuma

Subtitle
Rotuma

Ӧs la iatiat

Na vahia la sok‘åk rak te‘is

‘E laloag ne hual he his ne ‘ut‘utum, ut rakoag on lӓ‘riri‘ pau (fau tā se lima) ma te‘ ne ut rakoga kop la ao pot ta sal hoi‘ḁkit se rērē ne rako ‘e rēko forås ne ‘af‘af te‘is COVID-19. ‘Amnåk ne website te‘is la hḁisoagan ӧ‘ӧ‘i, kaunohoga ma ut rakoga la pō la lӓ‘riri‘i ma haharḁgi la a‘sok a‘vavhiḁn ma vetḁkia rako ‘e ˈoris hanua noh tūtū ‘atakoa.

Kepoi ka ‘is la ӧs a‘potsusun ‘isa ma la hḁiasoag a‘ti‘ pau la sok‘ạkia ma vetḁkia rak te‘is se mua.

Rak ‘on lӓ‘riri‘ pau (fau tā se lima) ma ut rakoag ‘on lӓ‘riri‘ titi‘u tӓe la sḁkior ta sal hoi‘ḁkit la hḁiasoag se rak tē ne ‘ou lele‘a ‘e hanue ta. Nōnō ka ˈäe pā sḁio‘ ta tēet ‘e rēko rak tē ne ‘ou leleˈa, ma figalelei ma hḁifäegag mumuạ ma fämor ne rē rak se irisa.

‘Äe la pō tape‘ ma la he‘ ma hḁifäegag ma majat ne väe la matḁ‘ se rako (Ministry of Education):

‘Oris nampa ta, te‘ af‘åk sin ‘e:

https://education.govt.nz/our-work/contact-us/regional-ministry-contacts

Ӧs la iatiat la rak ‘e hanue ta

Fӓeag puer‘åk la hḁiasoag se o‘o‘i ma kaunohoag tūtū ‘atakoa

Ӧs la iatiat la rak ‘e hanue ta - fӓeag puer‘åk la hḁiasoag se o‘o‘i ma kaunohoag tūtū ‘atakoa

Iḁ te noanoat se ‘äe ma ‘ou kaunohoag ta nōnō ka rako kop la a‘sok ‘e hanue ta.   Hḁifäegag ma ‘ou lӓ‘riri‘i ma lelea‘ haharḁgi ne tes tä ‘on fuaga se irisa ‘e rēko tekäe he te‘is ma nā vahia la hḁifäegag ma iris ne rē rak se ‘ou lӓ‘riri‘i tape‘ma. Figalelei ma se mao‘ạkia ne ‘ou lӓ‘riri‘i koroa pumuet ma se‘ kokon‘ạkia tē väväre ne hö‘ kokon se ‘oris huga. Iris ne rē rak se ‘ou lӓ‘riri‘i, ‘oris garue la nā hḁiasoag la a‘sokoa garue te‘, ma ˈeagke ‘amn‘åk ta la ‘äe täla rē rak se irisa.

Rogrog ‘i ‘amnåk‘åk la hḁiasoag se ‘ou le‘ ta ‘e ‘on la rak tē ‘e hanue ta. Iḁ pō la hḁiasoag tape‘ma se ‘äe ma ‘ou kaunohoag ta la hḁisok‘ḁkigen ma vetḁkia rak te‘ se mua. Se mao‘ạkia la noh ‘oaf‘oaf.

Figalelei ma få‘ ma af‘åk te‘ ne nampa ‘atakoa ‘i nōnō ka ‘äe pā ‘es hḁiasoag fak se nampa ne rak ne ‘ou le‘ ta. A‘fumou‘åk ma famӧr re rako ne nampa ne iris få‘ ‘e rēko ‘äe noj tape‘ma.

Kepoi ka ta tēet mah se ‘ou huga, ne ˈäe kokon, ne pā ‘es hḁiasoag, figalelei ma hat se rogrog ne få‘ sio ‘e väegat ne mou se Wellbeing. ‘Äe la pō tape‘ ma la he‘ se ofes ne Citizen’s Advice Bureau ma Work and Income.

Citizen’s Advice Bureau website

Work and Income website

‘E av ne ‘äe la ososia la iatiat rak tē ne ‘ou le‘ta ‘e hanue ta:

  • hạifäegag ma ‘ou le‘ ta ma a‘fḁi se ‘on a‘häe ne sal tes ta pā ‘es la hḁisoag ia ‘e hun se rak te‘is ‘e hanue ta ma hḁifäegag nōnō ka tēēt la a‘kokon ‘on huga
  • hḁiväeag garue se te‘ ne lelea‘ tūtū ‘e laloag ne kaunohoag ta ma se kaumane‘ag ne noh ag‘esea ‘e laloag rī ta
  • matạ‘ a‘lelei se iris ne pō se‘ ma la pō a‘vavhiḁn ‘e ‘af‘af teˈis
  • ka sei ta la garue?
  • ka sei ta la fu‘ ‘e hanue ta la matḁ‘ua ma hḁisoagan rak ‘on lӓ‘riri‘ ta?
  • ka ma ‘on le‘ hoi‘ạkit la pō la hạiväeag ne hḁiasoag se ‘amnåk te‘is? 

Ӧs la rak tē ‘e ta sal fo‘out

Maj ne matanitū ne puer se rako (The Ministry of Education) te‘is ao se‘ ta hḁiasoagat se kaunohoga la pō la iris la ‘es ‘e pot fo‘ou ‘i - device - ‘e ‘on ‘i he te‘ la nā se rak ‘on lӓ‘riri‘i. Figalelei ma rak‘ạkiof se ut rakoag on ‘ou lele‘a nōnō ka ‘äe:

  • ma ‘ou device ‘e ‘ou hanue ta ne la pō la a‘es‘ao‘åk se rak tē ne ‘ou lele‘a ‘e sal fo‘ou te‘is
  • ma ‘ou internet connection ma data package la pō la pō‘ia te‘ ne resӧn ne rak ta la nā  
  • ‘inea la hḁisoko‘ḁkiagen te‘ ne uaea/uaealesi ‘atakoa se ūtūt ne mou se rak ta 
  • ‘inea la ‘es‘ao‘ḁkia kḁinag pot fo‘ou tūtū ne famӧr re rako la a‘es‘ao‘åk la rē rak se ‘ou lele‘a.

Kepoi ka ‘ӓe ma ‘ou computer ne device se ‘ou le‘ ta la a‘es‘ao‘åk ma te‘is sal he his ne la hḁiasoag.

  • Fas‘åk se ‘ou le‘ ta la matḁ‘ ia ‘e tē mamạr ne soksok ‘e teranit ‘e ‘i hün se pot fo‘ou te‘is. Nōnō ka ˈäe ma ‘ou sạio‘, he‘ se Netsafe ‘e 0508 638 723 ne hat se Netsafe website
  • Fas‘åk se ‘ou le‘ ta la garue ‘e ta ut het ne ‘äe po la räeräe se te ne ia rere‘ia ka se garue pū‘atā
  • Matḁ‘ la se ‘io se pån ne malut ‘e tior heta

Nōnō ka ˈäe kat taf ra se ta tekäe het ne hạiväeag väh, figalelei ma sḁio‘ se rak ta. ‘Äe pō se‘ma la far hḁiasoag ‘e ‘ou kaunohoag ta, ne ‘e ‘ou kạinaga ne kaumane‘aga.

Nōnō ka ‘äe ‘inea ta le‘et, o‘it ne kaunohogat agtau ma tekäe noanoa he te‘is ma figalelei ma rak‘åk se irisa la hḁifäegag ma ūtut ne ‘oris lӓ‘riri‘ rako e.

Hḁisoag se rako la ‘ut se mua

Rogrog ‘i mou se O‘o‘i ma te‘ ne kaunohoag tūtū ‘atakoa

Rak ‘e ‘ou hanue ta

‘Is rak tē ‘e te‘ ne terḁni, ma ‘e te‘ ne utu kamatam ‘e ‘ou hanue ta ma hele‘ tape‘ ma se taf ta. ‘Is la pō tape‘ ma la rak tē ‘e ‘os garue tūtū ne ‘is a‘sok ne ‘e tē ne ‘is rē ‘e ‘os hanua ‘e te‘ ne terạni. ‘Os la rak tē pō se‘ ma la a‘sok ‘e te‘ ne kainag fäega. Nōnō ka hạifëagaga ‘e ‘ou laloag rī ta kat a‘a‘sok ra ‘e fäeag fakfifis ta, ka a‘sok ke ‘e ta fäeag tuūt; figalelei ma a‘es‘ao‘ạkia ke fäeag ta‘ag la a‘sokoa rak ne ‘on ‘ou le‘ ta.

Faksor‘åk la figalelei ma garue ag‘esea ma famӧr rē rako ‘e vḁhiḁg ne av manea‘ te‘is la hḁiasoagan ‘ou lӓ‘riri‘i ma lelea‘ haharḁgi la a‘sokoa ma vetḁkia ‘oris rako se mua. ‘Eagke ‘amnåk ta la ‘äe täla rē rak se irisa ka ‘ӓe la ma ‘ou hạiasoag pumuet se ‘oris rako tape‘ ma.

Famӧr ne rē rak se ‘ou lӓ‘riri‘i tӓe la rak‘ḁkiof se ‘ӓe sal his ne ‘äe la pō la hạiasoag. Iris tӓe la hḁifӓegaga tape‘ ma ma ‘ӓe nōnō ka ‘ӓe kat pō ra ‘e internet connection. Te‘ ne famӧr rē rak tūtū ‘atakoa na ‘oris vahia la ӧs ta sal he his la pō la te‘ ne lӓ‘riri‘ rako la rak aˈfurmaria ‘e ‘oris hanua. Se kokon‘åk ne a‘hӓe‘åk a‘mah ne ‘ӓe ta le‘ rē rak ta, ‘eagke ‘amnåk tā ta‘. Te‘ ne resӧn ne famӧr rē rako nā sin pō se‘ ma la haifӓegag ‘e fӓegat ne kaunohoag ta a‘es‘ao‘åk a‘fuamamḁu e. Ka te‘ ne resӧn ne rē ma vḁhi kop la få‘, af‘åk ma hӧ‘åk se famӧr rē rako ‘e fӓeag fakfifis ta.

Figalelei ma nā ‘ou vahia la he‘ la hḁifӓegag ma famӧr ne rē rak se ‘ou lӓ‘riri‘ ta. Nōnō ka ka ‘äe kat a‘fḁim ra ‘e irisa, ma ‘äe pō se‘ ma la he‘ se ut rakoag ta ‘e vḁhiag ne av manea‘ te‘, ne ‘e av ne rako kamat hoi‘ḁki.

Ӧs, ne ao pot ne la väe tapen, ta utut ‘e ‘ou laloag rī ta la hḁiasoag se rak tē ‘on ‘ou lele‘a. Kepoi ka ma ‘on ut tafat ne kat ‘ifaliạg ra, ma vӓe pau se ˈou lӓ‘riri‘ rak haharạgi la pō la iris la a‘sok a‘lelei ‘oris tē ne rako. Lӓ‘riri‘ pau pō se‘ ma la garue ag‘esea la rēˈia ‘oris resoni ma garue riri‘i ‘e laloag rī ta.

Ösös la potsusun la rak ‘e hanue ta

‘Ou hanue ta iḁ utut ne rako a‘sok ‘e te‘ ne ava. ‘Os rak tē ‘e te‘ ne terḁni sok ‘e tē ne ‘is a‘mou rere a‘faumamau. Rako iḁ pō tape‘ ma la tē ‘oaf‘ofat ne ririfet ma ‘eagke ‘ea iḁ kop la tē ‘akmam‘oit.

Se mao‘ạkia, iḁ tē leleit la ‘äe la hạifäegag ma ‘ou lele‘a ‘e fäeagat ne vavhiạn se ‘ạusa. Nōnō ka hạifëagaga ‘e ‘ou laloag rī ta kat a‘a‘sok ra ‘e fäeag fakfifis ta, ka a‘sok ke ‘e ta fäeag tuūt; figalelei ma a‘es‘ao‘ạkia ke fäeag ta‘ag la a‘sokoa rak ‘on ‘ou le‘ ta.
Te‘is tē he his ne ‘äe pō la rē a‘häe sin ma a‘sok:

  • Fại ta terạnit ne terån his ‘e gasav ta la rē tē ne rak ma fu‘åk garue tūtū ne ‘ou le‘le‘a la rē ‘e laloag ne terån ta‘ag. Väe ta avat la hạifäegag ma ‘ou läriri‘i ma lelea‘ haharạgi ‘e reko ‘oris tē ne rako. Garue tūtū ne iris la hạigarueag sin ma ‘äea, garue ne iris la hạigarueag sin iris ‘es ta ma garue ne väe la le‘et la a‘väh iạ ‘es ta. Tekäe te‘is la a‘vavhiạn na hạiasoag ma ruerue ‘on kaunohoag ‘atakoa ta.
  • Rak tē ta pō se‘ ma la a‘sok ‘e ‘av het ma ne vavhiḁn ka taf se kaunohoag ta, nōnō ka kat ‘es te hoi‘ạkit la rē.
  • Väe ta avat la a‘u‘ua ma hot se sisi la a‘låglåg ma rue‘åk foro tape‘ ma.
  • Te‘is sal he his ne ‘ӓe la pō la hḁiasoag se ‘ou le‘ ta ‘e te‘ ne terḁni:
    • Hat (ne a‘fḁi) se‘ ta rogrogot. Se kokon nōnō ka ‘ou le‘ ta kat pō ˈe ra la hata fäega. Nōnō ka iḁ kat pō ‘e ra la hat se muḁ fäeag heta, ma fu‘ mea‘mea‘ hat tē ta. Ma kotä ‘äe sḁio‘ ne ia pō la tō‘åk maf ne puk ne fäeag heta. Voi‘åk ma kikia ‘ou le‘ ta la iḁ la pō la ‘ut se mua ‘on hat tē ta.
    • Få‘ ta tēet. Iḁ pō se‘ ma la puk fḁ‘it, ne rogrog het, ne puk hathat het. Iạ pō tape‘ ma la få‘ ta tē airet hün se ta tēet ne ‘ou le‘ ta ‘on huga ‘oaf se‘ ne ta kḁinag mane‘at, ne rogrog ne mou se tē ne soksok ‘e rån te‘is – tēet ma ne ‘ou le‘ ta a‘häe la fạ‘i. ‘Amnåk ti‘ ta la ‘ou le‘ ta la få‘ tē.
    • Sạkior se ta rē fiạk his ma ås‘åk la ao pot‘en. Ne rē a‘häe se‘ ma fup‘ạkim ta rē fiạk noanoa he his ma hạiväeag ma ta le‘et la iạ la rēfiạk‘ạkia.
    • Re ta tēēt ne pō la rue‘ḁkia for ta la nono ne‘ne‘ ma.
    • Rak‘åk ta tēēt se irisa ne ‘ou huga ‘oaf ne mah sin ma sḁio‘ ne tes ‘atama ta iris ‘oaf se‘ ne ˈoris huga mah sin.
    • ‘E av ne ‘äe fun tēla‘ā, sop hḁ‘u ne a‘ma‘ma‘ tē, nā ta garuet ne rak‘åk se ‘ou le‘ ta, la iḁ la pō la hḁiasoag la garue tape‘ma.
    • Väe ta avat la a‘u‘ua ma pō la manea‘ ma ‘ou le‘ ta.
  • He‘ se ut rakoag ‘on ‘ou lele‘a ma sạio‘ ne iris ös a‘potsusun väh ta sal la hạiasoag se ‘äe ma ‘ou lele‘a ‘oris la sok‘ạkia ma vetạkia ‘oris rako ‘e hanue ta. Sal fak se amnåk ne la hạiasoag se rak tē ta ma utut ne ‘äe ma pō e ‘e resön ne la a‘es‘ao‘åk se rak tē ‘on ‘ou lele‘a.
  • Hạifäegag ma famör ne rē rak se ‘ou lele‘a ne sal tes ‘atama la vavhiạn se ‘ạus la hạisok‘ạkigen hạifäeagag ne mou se rak tē ‘on ‘ou lele‘a.
  • Väe ta avat ‘e gasav ta la päe ma ‘ou lele‘a ma hạifäegag‘ạkia ‘oris rak tē. A‘sok amnåk te‘is ‘e utut ma ne la vavhiạn se ‘ḁus ‘atakoa.

Resӧn ne la a‘es‘ao‘åk se rako te hanue ta

Ma ‘on resӧn ma‘oi e ‘e internet ta la po la haiasoag se hat tē ma få‘ tē ma hele‘ tape‘ ma se resӧn ne fika (mathematics) ma science. Resön ‘i väeväe se fån filo‘ ne resön ‘i: Resön ne mou se rak ‘on läˈriri‘ pau; resön ne mou se kilas tā (1) ta se håk (4) ta, liḁm (5) ta se vḁl (8) ta; ma kilas siav (9) ta se saghul ma fol (13) ta.

Kilas ‘on lӓ‘riri‘ pau (fau tā se lima)

Kilas tā (1) ta se håk (4) ta

Kilas liḁm (5) ta se vḁl (8) ta

Kilas siav (9) ta se saghul ma fol (13) ta

Se rӓi‘ mamfua ne rak ‘e kilas lamlama

‘Äe la pō la hat se rogrog ne rak ne mou se ‘ou lelea‘ haharḁgi ‘e website ne af‘åk se‘:

  • Rogrog ‘i ma hḁiasoag ‘i nā hün se NCEA ‘e StudyIt website, ma nā tape‘ ma sal ma pot he his ne la hḁiasoag se rak ‘on lealea‘ rak ne teak ‘e NCEA.
  • Iris ne rou vahia rako ma ‘oris School Leavers' Toolkit for Students website la hḁiasoag la ‘ut‘ḁkia ‘oris garue ne si‘u se rere.
  • NZQA website ta la af‘åk tape‘ ma rorog fo‘ou ne hün se tē ne sok ‘e NCEA.

Trades Academies ne Gateway

Faksor‘åk la figalelei ma he‘ la hḁifäegag ma gagaj puer ne mou se Trades Academy ne Gateway. Iris pō se‘ ma la hḁiasoag se väeag ma‘oi ne mou se rak tē ‘e hunue ta.

‘Äe la pō se‘ ma la ao ta ūtūt ne la pō la rak‘åk tē tape‘ ma ‘e Find a provider - Youth Guarantee website

Kḁinag sal tūtū ne rako pō la a‘es‘ao‘åk

Figalelei ma rak‘åk se ‘ou ut rakoag ta ne sal tes hoi‘åk täe la pō la a‘es‘ao‘åk se rakot ne la a‘sok ‘e hanue ta.

’Os la matḁ’ ne ’os måür fak foro

’Ḁmis a’ti’åk pau måür ma noh lelei ne ’omus lä’rir’i, lelea’ haharḁgi ma kaunohoag tūtū ‘atakoa.

Noh ne’ne’ ’e te’ ne ava

’Is pō la pärea ’is ’e ’af’af te’is nōnō ka ’is la na vahiḁ la sor ’os si’u. Hahan’åk se ’ou lӓ’riri’i ma lelea’ haharḁgi (ma te’ ne iris tūtū ’atakoa ne tore) la sor mumua ’oris si’u ma kotä iris ös tēla’ā ne ’ātē. Fas’åk tape’ ma se iris las sor ’oris si’u ’e tanu ma sopo ’e te’ ne av ne iris he’jiḁ ne koh; ma ’e av ne iris jen napin ’on pepe; ma ’e av ne iris väh ’e la’ se piriki ne rī la’oga. Rak’åk se iris la, ’e av ne iris sor ’oris si’u, la suạ a’ruḁ makat ne a’mou suḁsuḁ se ’oris terån a’sū. ’Äe täla la ’inea tape’i e ne iris a’fḁi se ’ou fas’åk tē ma noh’åk tē’i ’e ’oris huga ma a’häe.

’E av ne famori koh ne he’jiạ, iris kop la a’es’ao’åk peap la heg isu ne peap ne rī la’oga la momon’ia ’oris isu ne nuju. Iris la a’es’ao’åk ma peap te a’es’ao’åk ma häe se tag häeag moaf ta. Sal te’is la hḁiasoag a’ti’ pau la fu’ḁkia forås ne koh ta ma maså’ ta se’ ta le’ hoi’ḁkit.

Noh furmaria ma ne’ne’

Iḁ tē pumuet la ’is kaunohoag ta la hḁimata’uḁg ’is le’et se le’et. Nōnō ka ’ӓe ma famör mamfuḁ ’e ’ou kaunohoag ta la pō la huag totoak se’ ma se kokon’åk ne araruḁ ’e ta tēet ma la hḁiasoag a’ti’ pau se ’os lä’rir’i ma haharḁgi la huag totoak ma noh furmaria tape’ma.

Ka iḁ ma ’on noanoa tape’ ma:

Kepoi ka ’äe pā ’es hḁiasoag fak monē la togia ’ou tēla’ā ma te’ ne tē ne la hḁiasoag se ’ou nohnoho ’e laloag rī ta ma ’äe la pō la hat ma sḁkior se: https://covid19.govt.nz/individuals-and-households/financial-support/#help-with-money ne he’ se 0800 559 009 la hḁifäegag ne sal tes ’atama täla iris la pō la nā ’oris hḁisoaga se ’ӓe ma ’ou kaunohoag ta

Nōnō ka pā ’es hḁisoag se rī la noho, ma pō pau la he’ se majat ’e matanitū ne vӓe se pesnese, pot fo’ou ma garue (Ministry of Business, Innovation and Employment) ’e: 0508 754 163

Nōnō ka ’äe garue se ta ūtūt ne matanitū ta va’ön’åk la säe la garue ’e ’on ’ihete ma pā ’es hḁiasoag la matḁ’ua ’ou lä’riri’i ’e av ne ’äe la la’ se garue ma figalelei ma hat se: https://education.govt.nz/covid-19/home-based-care-options-for-children-aged-0-14-of-essential-workers

Nōnō ka ’äe pa ’inea ne sạio’ ta tēet ’e reko mon pån ne ’äe pō ’e matanitū ta ne hḁiasoag tes ’atama ’äe la pō ’e reko ’af ’af te’is ma figalelei ma he’ se 0800 559 009

Nōnō ka ’äe ne ta le’et ’e ’ou kaunohoag ta agtḁu ma faki’oag ne mou se COVID-19 ma he’ la rak’åk se ’ou tḁk ta ne he’ se HEALTHLINE ta ’e 0800 358 5453

Nōnō ka ’äe kat taf ra se tēkäe ’i, ma pā ’inea ne sei ta la pō la hḁiasoag se ’äe, figalelei ma he’ se nampa ne matanitū ta ös vahia se ’amnåk te’is: 0800 779 997. Ut te’is säe ofrau se le’et ma ne a’häe la he’ sin ka ia säe ’e te’ ne terạni, kamat ’e he vḁl heta ’e mijarån ta (8AM) ma hele’ se he tā heta ’e mijarån us ta (1AM)

Kepoi ka ’äe kokon ’e reko ’ou le’ ta, ne ta le’ haharḁgit, ma pā ’es hḁiasoag, figalelei ma he’ se’ Oranga Tamariki ’e 0508 326 459. Maj te’is säe ofrau se te’ ne famӧr tūtū ’atakoa la he’ sin ’e av het ma (rån ne pög) ne iris pā hḁifäegag’åk ta tēet

Hḁiasoag ma pot tes täe la pō la a’furmariḁ huḁg

Famör tūtū ’atakoa la hḁipoag ne agtḁu ma tē noanoa ma’oi ’e ’oris mḁuri ’e av noanoa teˈis. Kokono la sok se ’isa ka se ferehit po ’e tē te’is iḁ tēēt ne soksok a’fuamamḁu se ’os måür fak foro.

’E ’os pure’aga, o’o’i ma kaunohoga ma ’oris väeag fak garuet ma ’amnḁkit la a’sok

  • Figalelei ma matḁ’ ma ao sal la pӓrea ’os lä’rir’i ma kaunohoga ’e raksa’ ne ’af’af te’is
  • Nōnō ka ’ӓe ma famör mamfuạ ’e ’ou kaunohoag ta la pō la huag totoak se’ ma se kokon’åk ne araruḁ ’e ta tēet ma la hḁiasoag a’ti’ pau se ’os lä’rir’i ma haharḁgi la huag totoak ma noh furmaria tape’ma
  • Hạiväeag ’ou a’häe ma ’amnåk lelei tūtū ’atakoa ma ’ou kạunohoag ta ma pure’ag ta. Foar tape’ ma se irisa te’ ne ut tūtū ne iris la pō hḁiasoaga e. Nōnō ka ’äe la pō, ma rak’ḁkiof tape’ ma sal his ne ’äe la pō la hḁiasoag se iris (e telephone ne online). Figalelei ma se fea ’e rakåk ne se ’ou kaunohoag ta nōnō ka ’äe kat noh lelei ra ’e hanue ta.
  • Se mao’ạkia la ’io’iof se ’ou kạinag ma kạumane’ag ne kat noh ra ma ’äe ’e ’ou hanue ta – ka figalelei ma se ås ne hḁipoag ma iris. Nōnō ka la pō ma he’ se irisa ne text se ’oris nampa tūtū ’atakoa ne email se irisa. Amnåk ta la hḁiasoag la a’ne’ne’ḁkia ’oris huga ’e av noanoa te’is
  • Nōnō ka ’ӓe teag’esea ma Talanoa Ako Hub ma figalelei ma hḁifӓegag ma iris ’e rēko tē ne soksoko ’e hün se ’af’af te’is. ’Oris maj te’is la pō la hḁiasioag se ’ӓe ma ’ou kaunohoag ta ’e rako tape’ ma.
  • Hạiasoag se ’ou lele’a la ’inea ne ruerue te’is kal noh fumou ra – ’is ma ’os ’ạirotạkiget ne ’os nohnoh te’is kal roa ra ka väh’ia ka ne tē nonojot täe ’is rē ’e ’os noh a’fḁit se matanitū ta.

Nōnō ka ta le’et ne sḁsigit ’e ’ou kaunohoag ta noh kokon ma pā ’es hḁiasoag ma figalelei ma hat ne sḁkior se’: https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-wellbeing-alert-level-4 or https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/ la ’inea ne ut tes ’atama la pō la na hḁiasoaga. ’Äe pō tape’ ma la he’ se:

Te’ ne maj ma nampa ne mou se Helplines

  • He’ se nampa te’is 1737 ma kat a’noa ra la tӧg, ne få’ ta fӓeag luket se 1737 ’e av het ma, nōnō ka ’äe pā ’es hḁiasoag ’e famӧr ne garue fak taku se maj te’is
  • He’ se Lifeline – 0800 543 354, ne få’ ta fӓeag luket se 4357 (HELP)
  • He’ se maj ne haharḁgi ’e Youthline – 0800 376 633, ne få’ ta fӓeag luket se 234
  • He’ se Samaritans – 0800 726 666

’E terḁnit tē ’i ’is noh ’e ta av nonoa paut se ’os mauri ma ’e av ma’oi ’is pō la hӧ’ kokon ne a’fek ’os huga. Tekӓe he te’is la pō la hӧ’ sūsū ne ue’ ta uake rauruat se ’os kaunohoga ma iḁ tē kelea’ehanisit nōnō ka la sok aier. Ma ’on ’amnåk he his te’is nā se’ la hạiasoagan tekäe te’is - famori la pō la sḁkior se facebook @LeVaPasifika la ’inea tē ne la hḁisoaga. ’Äe la pō tape’ ma la hḁifӓegag ma ta le’et ne sḁkior se maj te’is ne mou se Mental Health ’e https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/

’Äe la pō tape’ ma la he’ se te’ ne nampa ne af’åk sio ’e te’ nōnō ka ’äe pā ’es ta hḁiasoagat.

Se’ mao’ḁkia ne ’e av ne ’ӓe ne’ne’i e iḁ tē lelei paut se ’ou konohag ta. Nōnō ka la pō ma väe ta av la:

  • A’u’ua
    • Ås’åk la ’ou kaunohoag ta la rue’rue’ak ’oris foro ma hot la seksek ’e sisi nōnō ka ma ’on ut tafat. Kampanēt ne rak’ḁkia rērē ne ӧs foro - Les Mills - ma ’on sal he his la rak’ḁkim ma kel’ḁkim se ’isa rērē ne ös foro ’e mḁl ta ’e te’ ne terḁni ma ’ӓe la pō la rak tē ’i ma tḁupir se irisa ’e ’ou laloag rī ta
  • Rē ta tē aˈfürmariḁ’åk huget – pō se’ ma la ’äe la noh pū’atā ’e ta utut ’e laloag rī ta ne la hot la seksek ’e sisi – tekäe ’i la pō se’ ma la hö’ fürmariḁ se ’ou huga
  • Hat ta puk rogrog het ne kel ta malut ne ’ou huga ’oaf sin
  • A’jeamjeam ’ou hatag ne, ma kel ne, ma a’fḁi ne rogrog ne mou se ’af ’af te’is COVID-19 ’e rēko tē te’is la pō la hö’ kokon vävär ma a’rū huḁg se ’ou kaunohoag ta
  • Hḁifӓegag ma sḁio’ se ’ou lele’a ne sal tes ’atama täe iris la pō la hḁiasoag la a’oaf’oaf se ’ou huga la fak se fӓeag faksusua, maka ne manea’ mḁlumu

Se te’ ne lӓ’riri’ ma haharåg ne la rak ’e hanue ta

Te’ ne tē ne ’ӓe rē ma ’ou lӓ’riri’ ta ’e ’oris av manea’ ne rako iḁ pō la hḁiasoag ti’ pau se ’oris la rakot ’e hanue ta.

  • ’Inea ne tes tӓe ūtūt ne ’ӓe noho ē, ka nōnō ka ’ḁus la hot la la’ ma figalelei ma se mao’ạkia ne ’ou kaunohoag ta kop la la’ la’ ag’esea ma ’e te’ ne ava
  • ’Os hot se sisi la sekseke iḁ tē ’es’avat se kaunohoga. ’Is la pō la huag låg lelei ka ’os lӓ’riri’i ma lelea’ haharḁgi pō la rue’åk ’oris foro la hḁiasoag se ’oris mauri

’E avat ne rako la sur hoi’ḁki e, ut rakoag ne ’ou lӓ’riri’i ma famӧr rē rako la ma ’on sal he his la hḁiasoag iris ’e ’oris la rak tē ’e hanue ta. ’Eagke ’ea ’amnåk ta la ’ӓe tӓla rē rak se ’ou lӓ’riri’ ta. Iris kat rak ra ’e rī rak ta, ka ’ӓe pō se’ ma la hḁiasoag la vetḁkia ’oris rak ta se mua.

Maj ne ’os matanitū ta ne puer se rako (The Ministry of Education) ma ’on hḁiasoagat se ’ӓe:

  • A’hӓe lelei he his la hḁisok’akigen rak tē ˈon läriri’i – te’ ne pepa ma resoni
  • ’Os la matḁ’ ne ’os måür fak foro – ’e av ne hḁifӓegaga hele’u e la noanoa ma ūt ne ’äe la pō hạiasoaga e se ’ou måür fak for ta
  • Hḁiasoag fak resoni se o’o’i ma kaunohoga – ’os la hạigarueaga la ’ut’ḁkia rako se mua

’E avat ma ne te’ ne sal ne pō la hḁiasoaga se rako la potsusunu e, ma ’ӓe la pō la hat ma sḁkior sin ’e Wellbeing

Se te’ ne la lelea’ haharåg ne rako, ’oris famӧr rē rako ma iris ne puer se rako tӓla hḁifӓegag ma ’ӓe ma iris tape’ ma ne garue fak rako la sok’åk tapen.