Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Skip to main content

Vosa vaka Viti

Subtitle
Fiji

Vakavakarau

Veitokoni me tomani na vuli

Ena vica na vula mai oqo ena veisau na nodra veiqaravi na veikoronivuli kei na kura me taqomaki kina na veidewavi ni COVID-19. Na inaki ni website oqo me tokoni ira na itubutubu, vuvale kei na koronivuli ena kena tomani tiko ga na nodra vuli na luveda mai vale.

Na vakavakarau ena vukea na noda veisemati kei na tomani ni vuli.

Na tabana ni Muri vuli, koronivuli kei na kura ena vakarautaka na veituvatuva me tomani tiko ga na nodra vuli na luveda mai na nodra veivale. Kevaka e tiko na nomuni vakatataro me baleta na nodra vuli na luvemuni, kerea moni qai veitaratara taumada kei ira na nodra qasenivuli.

Ena rawa tale ga na veitaratara ena valenivolavola ni Tabacakacaka ni Vuli ena yasana ni tiko kina.

Valenivolavola ni Tabacakacaka ni Vuli ena veiyasana ena kunei ena:

https://education.govt.nz/our-work/contact-us/regional-ministry-contacts

Vakavakarau na vuli mai vale

iVakasala nodra na itubutubu kei na vuvale.

Vakavakarau ni vuli mai vale - ivakasala nodra na itubutubu kei na vuvale

Na vuli e vale e rawa ni vakavu lomaleqa vei iko kei na nomu vuvale. Ni veitalanoa kei ira na luvemuni me baleta na ibalebale ni vuli e vale, saga moni veitalanoa kei nodra qasenivuli kei na koronivuli. Me vakaliuci tiko na nodra vuli na luvemuni ka moni kua ni lomaleqa. Na nodra qasenivuli ena vakarautaka na veituvatuva ni nodra vakavulici mai vale – e sega ni kena ibalebale moni sa sosomitaki nodra qasenivuli.

Na ivakasala oqo ena vukea na nomuni vakarautaka na nodra vuli mai vale na luvemu.

Moni nanuma tiko me volai qai maroroi na naba ni talevoni bibi, me vaka na Koronivuli ni Muri vuli, koronivuli se na kura ena nomuni yasa ni vanua. Ni qai vakaraitaka vei qasenivuli ke sa veisau na nomuni naba ni talevoni.

Ke tiko eso nomuni vakatataro se ni gadreva na veivuke, kerea ni wilika na ivakamacala ena Wellbeing se qirita na Citizen’s Advice Bureau se Work and Income voleka vei iko.

Citizen’s Advice Bureau website

Work and Income website

Ena nomuni vakavakarau me baleta na nodra vuli e vale na luvemuni:

  • veitalanoa kei ira na luvemuni, rogoca na nanuma me baleta na nodra gagadre yadua ni vuli e vale, ka tovolea mo vukei ira ena nodra nuiqawaqawa
  • vakadeitaka na veitavi yadua vei ira na lewe ni nomuni vuvale kei ira na nomuni itokani
  • raici ira vinaka ko ira era leqataki ni dau tauvi ira rawarawa na mate
  • cei ena cakacaka?
  • cei ena tiko e vale kei ira na gone ka tokona na nodra vuli?
  • cei tale ena rawa ni veivuke ena veitavi yadua?

Vakavakarau na vuli ena monalivaliva

Na Tabacakacaka ni Vuli e sa saga tiko me vakarawarawataka vei kemuni na vei vuvale moni sema ena monalivaliva, ka tiko tale ga na vei misini me vakayagataki. Ni uqeti gona moni veitalanoa kei na Tabana ni Muri vuli kei na koronivuli qai vakaraitaka kevaka:

  • e tiko vei kemuni e dua na misini ni vuli ena monalivaliva me rawa na vuli mai vale
  • oni sema tiko ena monalivaliva, me na rawa ni vakau mai kina na ka me vulici kei na so tale na ka ni vuli nei luvemu
  • o kila na gaunisala ni veisemati kei ira Tabana ni Muri Vuli se koronivuli
  • o kila na veitaravi ni veilesoni ena vakayagataka na qasenivuli me vakavulici luvemuni.

Kevaka e tiko e dua na nomuni monalivaliva e rawa ni vakayagataka na luvemuni. Oqo eso na vakasama me vukea na kena vakayagataki ena vulika.

  • Veitalanoa kei ira na luvemuni me baleta na bibi ni kena vakayagataki vakayalomatua na monalivaliva. Kevaka ko gadreva eso tale na itukutuku, e rawa ni qiriti na Netsafe ena 0508 638 723 se raica na Netsafe website.
  • Tukuna vei ira na luvemuni mera cakacaka ena dua na vanua e rawarawa me raici kina na veika era sarava tiko ena monalivaliva.
  • Me kakua ni buwawa se vakalatilati na rarama ena iloilo ni mona livaliva me dredre kina nomuni raica na veika era sarava tiko.

Kevaka e sega ni matata e dua na ka, kerea mo vakaraitaka ina koronivuli se Tabana ni Muri vuli. E rawa tale ga ni kerei iratou na lewe ni nomuni vuvale, ira era vakaitikotiko ena yasa ni nomuni vale se itokani me ra na vukei iko.

Kevaka o kila tale eso na itubutubu se vuvale era sota kaya tale ga na veidredre oqo, vakauqeti ira mera veitaratara kei na Tabana ni Muri Vuli se koronivuli.

Na tokoni ni vuli

iTukutuku nodra na itubutubu kei na vuvale

Na Vuli e vale

Na vuli e tawa yalani e loma ni vale, se ena veivanua tale eso. Na cakacaka, se na qaravi ni tavi e vale, e sa tiki tale tiko ga ni vuli. E sega ni gadrevi meda vosa tu ga vakavavalagi me rawa kina na vuli. Na vuli ena rawarawa sara kevaka eda vosataka ga na vosa eda dau veitalanoa kina e vale.

Ni mai cava na sereki ni vuli, ena gadrevi na nomuni veitokoni vei ira na koronivuli yadua ni luvemuni ena kena tomani na vuli. E sega ni tukuni moni sa na Qasenivuli, e gadrevi ga na nomuni veitokoni.

Era na veitaratara tiko yani na nodra qasenivuli na luvemuni. Kevaka e sega na nomuni internet, ena rawa tiko ga nira veitaratara kei kemuni. Era sa cakacaka tiko na nodra qasenivuli na luvemuni ena kena vakarautaki na veituvatuva ni vuli e vale. E sega tukuni moni sa na nodra qasenivuli. E rawa ni drau veitalanoataka na lesoni ka solia mai ko qasenivuli ena vosa ga dou dau vakayagataka e vale, ia me qai saumi lesu ga ena vosa vakavavalagi.

E ka bibi na veitaratara kei ira na qasenivuli ni dui luvemuni. Kevaka e se bera nira veitaratara yani, ena rawa ni oni veitaratara kei na koronivuli ena gauna sa cava kina na sereki, ka sa tekivu tale na iwasewase vou ni vuli.

Ke rawa ni tuvanaki na nomuni itikotiko ena kena vakarautaki na nodra vuli na gone e vale. Kevaka e levu na loma ni vale, ena rawa ni ko ni vakatikitikitaka e dua na yasana mera na vuli kina ena vakanomodi. O ira na lalai, e rawa nira cakacaka vata ena nodra vuli, era na vuli tale ga nira qarava na nodra i tavi e vale ena veisiga.

Vakavakarautaki na vuli e vale

Na nomuni vale na imatai ni koronivuli. Na veika e dau vakayacori ena veisiga e vale sa tiki ni veika e vulici. Me nanumi tiko na vuli me marautaki ka sega soti ni gadrevi me kaukauwa se veivakararawataki ena veigauna.

Me nanumi tiko ni ka bibi na veitalanoa kei ira na luvemuni ena veivosa ko ni matau kina. Ke dou dau veivosaki ga ena veisiga ena nomudou vosa ni sucu, vakayagataka ga na vosa qori ena gauna ko veivakatavulici kina.

E vica na ka ko rawa ni vakasamataka se cakava sa tuvani toka e ra:

  • Ena veivuke vakalevu ena veisiga kevaka e tiko e dua na nomuni ituvatuva. Ni tuvanaka na veika me na vakayacori ena veisiga yadua. Mo ni cakacakavata kei ira na luvemuni ka wasea na itavi moni dui vakaitavi kina, se na cava me ra na cakava ga vakataki ira, se na veika era na cakava duadua. Oqo ena vukea na nodra vakanamata ina veitavi yadua.
  • Na vuli ena rawa ni vakayacori ena gauna e veiganiti kei kemudou vakavuvale, ena vakatau ena veika e dodonu me na vakayacori.
  • Tovolea me tiko na gauna ni cegu, gole ki tautuba ka cegu cagi bulabula se vakarautaka eso na ituvatuva ni vakaukauwa yago.
  • Eso na ka o rawa ni cakava mo tokoni luvemu kina e veisiga:
    • Wilika (se vakarogoca) e dua na italanoa. Kakua ni leqataka kevaka e sega ni cavuta na vosa kece. Kevaka e tao ena dua na vosa – wawa me qai tukuna, me ra vakarogotaka na mala ni vosa yadua mera kila na rorogo ni vosa, me ra vakacaucautaki ena nodra sasaga ka moni tomana tale na wiliwili.
    • Na Volavola. Oqo me vaka na ivola, talanoa, itukutuku me baleta eso na ka era dau taleitaka na luvemuni, me vaka na qito se itukutuku vou. Na ka bibi na nona vakadewataka na nona vakasama se vakanananu ka biuta vakaivola.
    • Saumitaro, se – mo drau vakarautaka e dua na taro dredre ka kerea e dua tale me vakasaqara kena isau.
    • Mo vakayacora eso na ka me bulabula kina na veivakavulici.
    • Wasea na veika o dau taleitaka, ka saga mo kila eso tale na ka era dau taleitaka na luvemuni.
    • Okati ira ena veika o cakava e vale, me vaka na vakasaqa, savasava kei na sasamaki.
    • Me tiko na gauna ni cegu kei na qito.
  • Qirita na koronivuli ke tiko eso nai tuvatuva era sa vakarautaka me tokoni kina na vuli e vale – oqo e okati kina na vakatutu, vakasama, ituvatuva kei kena soqoni na veika e gadrevi me tokona na vuli.
  • Veitaratara kei na nodra qasenivuli na luvemuni me baleta na gaunisala vinaka duadua moni cakacakavata kina ena kena tokoni na vuli nodra na luvemuni.
  • Me tiko na gauna mo dau veitalanoataka kina na veika e vulici ena veimacawa kece. Oqo e rawa ni caka ena idabedabe e loma ni vale se ena vanua e rawarawa vei kemuni.

Veika ni veivuke ena vuli e vale

Sa tiko ena monalivaliva eso na veika e gadrevi me na vukea na wilivola kei na volavola, fika kei na ka vakasaenisi. Na veivuke oqo e rawa ni kunei ena ulutaga nodra na lalai, se yabaki ni vuli 1 – 4, 5 – 8 kei na 9 – 13.

Vuli nodra na Lalai

Yabaki 1 – 4

Yabaki 5 – 8

Yabaki 9 – 13

Gonevuli senior secondary

E na rawa ni kunei na veitukutuku yaga me vukea na nodra vuli na luvemuni ena website e volai toka oqo:

  • Tukutuku kei na veivuke ni NCEA ena StudyIt website, wili kina na veitukutuku yaga kei na veivuke ni NCEA vei ira na gonevuli.
  • Na School Leavers' Toolkit website e vukea vakalevu na taraicake ni vuli tara nodra na gone.
  • Na NZQA website ena veivakasalataki ena dua na veisau se na veika me baleta na NCEA.

Vuli Tara se Gateway

Ni veitaratara kei na koronivuli, ka mo ni veitalanoa kei koya na kodineita ni Vuli tara se kodineita ni Gateway. Era na rawa ni veivuke ena so na veika me baleta na vuli e vale. Ena rawa ni kunei na nodra naba ni talevoni se katonimeli ni veitaratara ena Gateway website.

Ko na rawa ni kunea na Koronivuli ena Find a provider – Youth Guarantee website.

Veivuli tale Eso

Sa kerei moni veitaratara kei na nomuni Koronivuli yadua, ena vuku ni kena tomani na vuli e vale.

Na Bula Vinaka

Na bula kei na taqomaki ni bula vinaka vei ira na luveda lalai, itabagone kei ira na lewe ni noda matavuvale kece sara e bibi vei keda.

Tiko Bulabula

Na tataqomaki e okati kina na savati ni liga vakawasoma. Vakananumi ira na luvemuni lalai, itabagone kei ira tale na tamata eso me dau savati na liga ni bera na kana, vakarautaki ni kakana, suru se vu oti, veisautaki ira na gone kei na lesu mai vale lailai. Vakavulici vei ira mera lagata vakarua ka vakadomoilevu na ‘Happy birthday’ ena gauna era savata tiko kina na ligadra. Oqori e vakadeitaka vei iko nira nanuma tiko.

Me vakayagataki na pepa ni qusiqusi se pepa ni valelailai me sogoti kina na ucuda kei na gusuda nida suru se vu. Me biu sara na pepa sa vakayagataki oti ina kava ni benu. Oqori ena tarova na kena vakadewataki na vuvu kei na batabata vua e dua tale.

Yalodei

E bibi ni dei tu na veika ni matavuvale. Ni dei tu na nomu bula kei ira tale ga na matua eso ena dei ka maravu tale ga na nodra bula na gone kei ira na itabagone.

Ena so na veivakatovolei:

Ke oni vinakata na veivuke ena kakana se saumi ni dinau, oni na raica na kena itukutuku matailalai ena https://covid19.govt.nz/individuals-and-households/financial-support/#help-with-money se qirita na naba 0800 559 009

Ke oni vinakata na itukutuku ni veivuke ni veivakavaletaki, ni qirita na Tabana ni Bisinisi, Vakasama Vou kei na Veivakacakacakataki (Ministry of Business, Innovation and Employment) ena: 0508 754 163

Kevaka o cakacaka ena cakacaka gadrevi vakalevu (essential) ka gadreva na veivuke me baleti ira na muri vuli, o na raica oqori ena: https://education.govt.nz/covid-19/home-based-care-options-for-children-aged-0-14-of-essential-workers

Kevaka ni vinakata moni kila na veivuke tale eso qirita na 0800 559 009

Kevaka e kunei vei iko se dua lewe ni nomuni matavuvale na COVID -19 qirita taumada na nomuni GP se HEALTHLINE ena 0800 358 5453

Kevaka e sega ni matata eso na veika ni veivuke, qirita na veivuke ni Matanitu ena 0800 779 997. E dola ena 8 na kaloko ena mataka me yacova na 1 na yakavi ena veisiga kece.

Ke oni leqataki ira na gone me qiriti na Oranga Tamariki ena 0508 326 459, e dola tu me 24 na aua dua na siga ena, 7 na siga ni dua a macawa.

Na ka ena Veivukei Vei Keda

Na lomaleqa kei na nuiqawaqawa e dau yaco ena gauna dredre vaka oqo.

Ena nomuni dui itikotiko sa tiko na itavi bibi moni na qarava na itubutubu kei na veivuvale

  • Na ka bibi duadua na nodra taqomaki na luveda kei na noda vuvale
  • Na nuidei ni itubutubu kei kemuni na qase cake ena loma ni vale, era na nuidei tale ga ka sega ni taqaya vakalevu na luvemuni
  • Veiwasei kei ira na nomuni vuvale, vaka kina ko ira ena nomuni itikotiko – nomuni veivakasama vinaka, itukutuku oni sa kila tiko me baleta na vanua e rawa ni qarai kina na veivuke, na veika o rawa ni veivuke kina (ena talevoni, monalivaliva kevaka e rawa). Kakua ni rerevaka ni tukuna vei ira na wekamuni kevaka ko vakila ni sa vaka ko tao tu ga e vale
  • Veitaratara tiko – kevaka e rawa ena talevoni, vakauitukutuku ena talevoni se imeli, veitaratara kei ira na wekamuni se itokani e taudaku ni nomuni vale me ra kua ni lomaleqa tiko ena gauna dredre qo
  • Kevaka o lewena tiko na Talanoa Ako Hub, veitaratara tiko ga ka dau vakaraitaka na veika o lako curuma tiko. Na porokaramu e raica tale ga na kena tokoni kei na nodra vukei na nomuni vuvale, wili kina na veivuke ena ka ni vuli
  • Vukei ira na luvemuni mera kila ni na sega ni tawamudu na veisau qo, e tiko na inuinui, eda sa cakava kece tiko na veika e dodonu me caka.

Kevaka e dua e lomaleqa, se rarawa ena loma ni nomuni vale, ka ko ni vakabauta ni ra gadreva na veivuke, ena rawa moni veitaratara ena: https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-wellbeing-alert-level-4 se https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/ moni kila kina na sala oni rawa ni vukei kina.

E rawa talega moni qirita na:

Laini ni veivuke

  • 1737 – Qirita wale se vakauitukutuku ena naba 1737 ena dua ga na gauna, ka ciqoma na ivakasala nuitaki vua e dua e kenadau
  • Lifeline – 0800 543 354 se vakauitukutuku sega ni saumi ena talevoni 4357 (HELP)
  • Youthline – 0800 376 633 se vakauitukutuku sega ni saumi ena talevoni 234
  • Samaritans – 0800 726 666

Eda sa bula donuya tiko qo e dua na gauna dredre dina. Meda qarauna na lomaocaoca ena rawa ni veisautaka na itovo ni tamata ka vuqa na gauna e dau mai kedra na isamu ni dawa ko ira na lewe ni vuvale. Ke o gadreva na veivuke se o gadreva mo vosa vei dua, gole ina iVolamata (Facebook) @LeVaPasifika, se ina https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/

Ena rawa tale ga ni oni qirita e dua na naba ni talevoni sa tuvani toka e cake me baleta na ivakasala kei na veivuke eso.

Nanuma, ko na rawa ni vukea na nomu vuvale kevaka ko bulabula vinaka tiko. Ke rawa tovolea mo:

  • Vakacegu
    • Taubale se vakaukauwa yago vakataki iko, se kei ira dou vakaitikotiko vata. E tiko na veiporokaramu ena veisiga ena Retioyaloyalo na Les Mills e vakaraitaki kina na vakaukauwa yago
  • Me tiko nomu gauna vakataki iko – taubale e gaunisala se gole e loma ni rumu ka sogota mai na katuba – qo ena vakaceguya na nomu vakasama
  • Wilika se sarava na veika ko dau taleitaka
  • Vakalailaitaka na gauna ni nomuni dau sarava na veitukutuku me baleta na COVID, ni na vakavuna na lomaleqa ena nomu bula kei na nomu vuvale
  • Taura na gauna mo veimaliwai kei ira na lalai – levu na gauna era na veiwali, qito se vakalasalasa, qori ena rawa ni vakacegui keda mai na veika e yaco wavoliti keda tu oqo

Na nodra vuli e vale na luvemuni kei ira na lalai

Na noda qarava kei na nodra vakaitavitaki ira na gone ena cakacaka e vale, e sa tiki tiko ni nodra vuli. E sega ni gadrevi mo nodra qasenivuli.

  • Vakatau ena vanua o vakaitikotiko kina, tuvanaka na sala mo dou taqomaki kina ni dou lako i tuba, dou veiraici tiko vakavuvale
  • Na gole i tuba, vakaukauwa yago, kei na cegu cagi bulabula ena vukea mera wawale na gone ra qai moce vakavinaka

Ena gauna sa tekivu kina na iwasewase vou ni vuli, e sa kerei na nomuni veitokoni kivei ira koronivuli kei na qasenivuli ni dui luvemuni. Me rawa ni tomani tiko ga na vuli e vale ni se tarovi tiko gole ki koronivuli.

Na Minisitiri ni Vuli (Ministry of Education) ena vakarautaka na veika e gadrevi moni vukei kina:

  • iTuvatuva ni veivakavulici – pepa ni veivuke, itekitekivu ni veitalanoa, veika me vulici
  • iDusidsi ni tiko Bulabula – nodra walia ni veitalanoa dredre, vanua e rawa ni kunei kina na veivuke
  • iVukevuke vakarautaki vei ira na itubutubu kei na vuvale – kena taraicake ka tokoni na vuli

Ni sa vakarautaki oti na ka kece qo, sa na rawa moni raica ena:

Wellbeing

Kivei ira na gonevuli ena secondary, ena veitaratara yani vei kemuni ko ira na qasenivuli kei na iliuliu ni koronivuli me baleta na veituvatuva vou ka na yaco.