Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Skip to main content

Te Reo Māori Kuki ‘Āirani

Subtitle
Cook Islands Māori

Teateamamao`anga

Tomo mai ki roto i te au ravenga kimi kite `ōu no te tāmou`anga `āpi`i

`Ī roto i teia au marama e tu mai nei, ka inangaro`ia te au punanga, te au `āpii e te kura kia tauī i ta ratou `anga`anga ei pāruru i te toto`a`anga o te COVID-19. `Ei turu i te au metua, kopu tangata e te au `āpi`i, kia rauka i te tamariki e te māpū tamariki i te tāmou `āpi`i mei te kainga mai, te akakoro`anga o teia kupenga uira.

Na te teateamamao`anga e tauturu i te katoatoa i te komakoma`anga e te tāmou`anga `āpi`i.

Te teateamamao nei te au punanga, te au `āpi`i e te kura i te au parāni kia `āpi`i`ia ta`au tamaiti mei te kainga mai. `Āravei atu na mua i te pu`āpi`i o ta`au tamaiti me e uiui`anga ta`au no runga i tāna `āpi`i.

Ka rauka katoa iākoe i te `āravei atu i te`ōpati `oire o te Marauau o te Pae `Āpi`i.

Te au `ōpati `Oire o te Marauru o te Pae `Āpi`i:

Teateamamao`anga no te tāmou`anga `āpi`i mei te kainga

Arataki`anga no te au metua e te kopu tangata

Teateamamao`anga no te tāmou`anga `āpi`i mei te kainga - arataki`anga no te au metua e te kopu tangata

Ka manamanatā rāi koe e to`ou kopu tangata no runga i te tāmou`anga `āpi`i mei te kainga. Komakoma atu ki ta`au tamariki e te māpū tamariki no te`āite`anga i teia no ratou ma te komakoma atu ki te pu`āpi`i o ta`au tamariki e te `āpi`i, te manako ma`ata ko te tamaiti ma te kopae atu i te manako manatā me ka rauka iākoe. `E parāni takere ta te pu`āpi`i o ta`au tamaiti no te tāmou`anga `āpi`i i te kainga - kare te irinaki`anga e kia mono koe i te puāpi`i.

Ka tauturu teia tuatua akakite iākoe no te teateamamao`anga i ta`au tamaiti no te tāmou`anga `āpi`i mei te kainga. Ka tauturu teia iākoe e to`ou kopu tangata no te komkoma`anga, tāmou`ia te `api`i e kia mataora.

Akapāpū meitaki e tei iākoe te au numero terepōni puapinga, mei te punanga o ta`au tamaiti, `āpi`i me kore ra te kura vaitata mai, ma te akapāpū atu e tei te puāpiī to`ou au numero `ōu.

Me e manamanatā to`ou me kore ra ka inangaro i teta`i arataki`anga me kore ra tauturu, tatau`ia te tuatua akakite i roto i te tu`anga Wellbeing me kore ra tāniuniu`īa atu to`ou Citizen's Advice Bureau e te Work and Income.

Te kupenga uira a te Citizen’s Advice Bureau

Te kupenga uira a te Work and Income

Iākoe e teateamamao ra no te tāmou`anga `āpi`i a ta`au tamaiti mei te kainga:

  • komakoma atu ki ta`au tamaiti, akarongo atu ki tōna au manakonako`anga no runga i tāna tāmou`anga `āpi`i, ma te turu atu i te mea e taitaiā ra me ka rauka iākoe
  • akatika`ia e na`ai e na`ai te au raverave`anga i roto i te kopu tangata e te au `oa
  • akama`ara e ko`ai te tangata roko vave `ia e te maki
  • ko`ai te aere ra ki te `angaānga?
  • na`ai e tiaki i te tamaiti/tamariki i te kainga ma te turu atu i ta ratou tāmou`anga `āpi`i.
  • ko`ai atu ka rauka i te tauturu mai?

Teateamamao`anga no te tāmou`anga `āpi`i patapata-uira

Te `angaānga nei te Maraurau o te Pae `Āpi`i i te akapāpū e ka rauka i te ma`ata`anga o te au kopu tangata i te komakoma na roto i te au ravenga uira. Te aruaru atu nei matou, kia komakoma atu koe ki to`ou punanga me kore ra `āpi`i i te akakite atu me:

  • e apinga no te tāmou`anga `āpi`i patapata-uira ta`au i te kainga
  • e internet connection e te data package ei rave mai na`au i te au ravenga tāmou`anga `āpi`i e te au mea turu i te tāmoumou`anga
  • ka kite koe i te atui atu ki te au ravenga a to`ou punanga me kore ra `āpi`i
  • ka kite koe i te rave i te au porokarāmu ta te puāpi`i o ta`au tamaiti e rave nei no ta`au tamariki.

Me e roro uira ta`au me kore ra e ravenga ka rauka i ta`au tamaiti i te ta`anga`anga, teia teta`i au tamanako`anga no te akapāpū`anga kia teateamamao`ia no te tāmou`anga `āpi`i.

  • Komakoma atu ki ta`au tamaiti no te `akono`anga pōnuiā`au i runga i te ravenga uira. Me ka inangaro tuatua akakite ke atu koe, tāniuniu atu i te Netsafe 0508 638 723 me kore ra te kupenga uira a te Netsafe.
  • Pati atu ki ta`au tamaiti me kore ra māpū kia `anga`anga ki te ngā`i ka kite ua atu koe me ta`anga`anga mai i te ravenga uira.
  • Tautā i te kopae i te kanapa me kore ra te ataata o te arai o te roro uira.

Me kare koe e pāpū ana i tetai ua atu o teia, `āravei atu i ta`au `āpi`i me kore ra i ta`au punanga. Ka rauka rāi iākoe i te pati tauturu atu ki teta`i i roto i te kopu tangata, te kainga i te pae mai me kore ra te `oa.

Me kua kite koe i teta`i atu metua me kore ra kopu tangata tei roto i te turanga mei teia rāi, aruaru`ia atu kia komakoma atu ki to ratou punanga me kore ra `āpi`i.

Turu`anga i te tāmou`anga `āpi`i

Tuatua akakite no te au metua e te kopu tangata

Tāmou`anga `āpi`i mei te kainga

E tāmou`ia ana te `āpi`i i te roa`anga o te ra, i te kainga e i va`o ake i te kainga katoa. Noātu ta`au ka rave i te kainga e turanga tāmou`anga `āpi`i atu rāi te reira. Te tupu nei te tāmou`anga `āpi`i noātu te reo. Me kare te reo i roto i to`ou ngutuare e te reo Papaā, koma atu na roto i te reira reo ki ta`au tamaiti.

Me oti ana te `ōrotē ka rauka iākoe i te `anga`anga ta`okota`i atu ki te `āpi`i a ta`au tamariki me kore ra punanga ei turu i te tamariki e te māpū tamariki kia tāmou `āpi`i ua atu rāi. Kare e mei te mea e, ko koe te puāpi`i. Ko koe te tauturu puapinga rava atu.

Ka komakoma atu te pu`āpi`i o ta`au tamariki ki iākoe. Me kare ā`au ravenga uira, ka komakoma atu rāi ratou ki iākoe. Te `anga`anga nei te au puāpi`i tātakita`i i te akapāpu e, `e parāni ta teta`i `ua atu tauira no te tāmou`anga `āpi`i i te kainga. Auraka e tamanamanatā iākoe i te tautā`anga iākoe `ei pu`āpi`i. E ka rauka iākoe i te komakoma i roto i to`ou reo o te ngutuare no runga i te au `anga`anga tei `ōronga`ia mai e te pu`āpi`i e kia akaoti`ia te `anga`anga i roto i te reo Papaā.

E mea puapinga rava atu kia komakoma atu koe ki te pu`āpi`i o ta`au tamariki e te māpū tamariki. Me kare koe i rongo ake no ko mai ia ratou, komakoma atu kia ratou me akaoti te `ōrotē, `ē me akamata aka`ōu te tu`anga rua o te `āpi`i.

Teateamamao`ia teta`i ngā`i i roto i te ngutuare no te tauturu i te tāmou`anga `āpi`i a ta`au tamariki. Me ka rava te ngā`i, ka inangaro pa`a te mapu tamariki i teta`i ngā`i mutēki no ta ratou tāmoumou`anga `āpi`i. Ka rauka pa`a i te mea rikiriki, i te `anga`anga kapiti i roto i ta ratou tāmou`anga `āpi`i ma te tāmou `āpi`i ia ratou e raverave ra i ta ratou `anga`anga i te kainga.

Teateamamao`anga no te tāmou`anga `āpi`i i te kainga

`E ngā`i tāmou`anga `āpi`i takere to`ou ngutuare. `E tāmou`ia ana te `āpi`i i te roa`anga o te ra `ē `e na roto ana i te au `anga`anga mātau`ia e tatou. Akama`ara e, ka mataora rāi te tāmou`anga `āpi`i e kare e inangaro`ia kia tureture roa me kore ra, `eia`a e `o`onu roa i te au taime ravarāi.

Akama`ara i te komakoma atu ki ta`au tamariki na roto i te reo marū ki iākoe. Me kare te reo i roto i to`ou ngutuare e te reo Papaā, tā`anga`anga`ia te reira reo.

Tei raro ake nei teta`i au apinga `ei mānakonako`anga, e `ei rave`anga na`au:

  • `E ākā tauturu ki te katoatoa me parāni`ia `ē kia mārikonga te ra. Parāni`ia te roa`anga o to`ou ra. No`o ki roto i ta`au tamriki e te mapu tamariki ma te `iki i ta kotou ka rave ta`okota`i, e ta ratou ka rave ta`okota`i, kare e tauturu no kona mai iākoe me kore ra kia `anga`anga tātakita`i `ua. Na teia e tauturu i te akatinamou`anga i te manako o te katoatoa.
  • Ka rauka `ua te tāmou`anga `āpi`i `i te tuātau tano no to`ou kopu tangata, tei runga `ua i te au `anga`anga ka rave`ia.
  • Akapae`ia teta`i tuātau akangāro`i `ē me ka rauka iākoe, aere ki va`o no teta`i matangi `ōu e teta`i akamātūtū`anga.
  • Teta`i au ravenga na`au ei turu i ta`au tamaiti i te au ra tātakita`i:
    • Tatau`ia (me kore ra akarongo atu ki) teta`i tua. Auraka e manamanatā me kare e rauka i ta`au tamaiti i te tatau i te au kupu katoatoa. Me piritia ratou ki runga i teta`i kupu - tiaki. `I reira, pati atu kia tautā i te tangai`anga o te kupu, `i reira akapa`apa`a`ia atu no te tautā`anga ma te tatau `ua atu ki mua.
    • Tātā`ia tetai apinga. Ka riro teia `ei reta, `e tua, au akakitekite`anga no runga i teta`i apinga inangaro`ia e ta`au tamaiti, teta`i akatūtū`anga, `e ripōti nūti – teta`i `ua atu apinga inangaro`ia e ta`au tamaiti. Ko te au mānakonako`anga i roto i te tātā`anga te au mea puapinga rava atu.
    • Tatara`ia teta`i piri, me kore ra - `anga`ia teta`i piri ngatā na korua ma te `ōronga atu na teta`i ke `ē kimi.
    • Rave`ia teta`i `anga`anga mātiketike.
    • Akakite atu kia ratou te au mea inagaro`ia e koe, ma te kimikimi atu i te au mea inangaro`ia e ratou.
    • Akaō`ia atu ta`au tamaiti ki roto i ta`au e rave ra i te kainga, mei te tunu kai, pu`a kaka`u e te tāmā are.
    • Kopae`ia te tuātau no te akangāro`i e te kangakanga.
  • Komakoma atu ki to`ou punanga me kore ra `āpi`i me e au ravenga ta ratou `ī teateamamao `ei turu iākoe no te tāmou`anga `āpi`i i te kainga - mei te au `āpi`ipi`i`anga, au mānakonako`anga, au raverave`anga `ē, ka akape`ea e rauka mai ei teia au mea.
  • Ui atu ki te pu`āpii o ta`au tamaiti no te turanga komakoma`anga `ī rotopu `ia korua i te tuātau `ē tāmou `āpi`i ra ta`au tamaiti mei te kainga.
  • Akatinamou`ia teta`i tuātau no te komakoma`anga no runga i te tāmou`anga `āpi`i i te epetoma tātakita`i. Tei runga pa`a teia i te tōpa me kore ra teta`i `ua atu ngā`i meitaki no kotou pouroa.

Au ravenga no te tāmou`anga `āpi`i i te kainga

Tei runga i te ravenga uira teta`i au ravenga tauturu i te tatau `ē te tātā`anga `ē te numero `ē te science. Tei raro te au ravenga i te au upoko tuatua o te au tamariki rikiriki e te au mataiti `āpi`i 1 – 4, 5 – 8 e te au mataiti 9 – 13.

`Āpi`i Tamariki Rikiriki

Au mataiti 1 – 4

Au mataiti 5 – 8

Au mataiti 9 – 13

Au tuakana `āpi`i tuarua

Tei runga te au akakite`anga tauturu no te tāmou`anga `āpi`i o ta`au māpū tamariki i teia au kupenga uira:

  • Tuatua akakite e te tauturu no te NCEA tei runga i te StudyIt kupenga uira, mei te au `āpi`ipi`i`anga e te au peu no te au tauira NCEA.
  • kupenga uira a te School Leavers' Toolkit for Students tauturu no te akatupu`anga kite karape.
  • Te kupenga uira a te NZQA `ē `ōronga atu i te au akakitekite`anga `ōu no te au mea e tupu nei i roto i te NCEA.

Trades Academies me kore ra Gateway

`Āravei atu i ta`au `āpiī ma te pati atu no te komakoma`anga atu ki te Trades Academy coordinator me kore ra te Gateway coordinator. Na ratou te tauturu no teta`i atu au ravenga no te tāmou`anga `āpi`i i te kainga. Me ka inangaro koe me kore ra ta`au māpū tamariki i te `āravei atu i te Trades Academy, tei runga to ratou turanga i te kupenga uira a te Gateway.

Tei runga katoa teta`i turanga `āpi`i i te ravenga uira kupenga uira Find a provider - Youth Guarantee.

Alternative Education me kore ra Activity Centres

`Āravei atu i ta`au `āpi`i no teta`i atu no runga i te tāmou`anga `āpi`i i te kainga.

Ora`anga meitaki

`E mea puapinga rava atu kia matou te turanga maki-kore, te pōnuiā`au e te ora`anga meitaki o ta`au tamariki, māpū tamariki e to`ou kopu tangata katoatoa.

No`o`a`anga maki-kore

Kia pututputu te `ōrei`anga rima no te no`o`anga pōnuiā`au Akama`ara`ia atu ta`au tamariki e te māpū tamariki (e te katoatoa) kia `ōrei i to ratou rima i mua ake i te kaikai, i te tuātau ma`ani kai, i muri ake i te mareti`a`anga e te mare`anga, i muri ake i te tauī`anga i te pēpe e me akaruke koe i te are meangiti. Aruaru`ia kia imene ma`ata happy birthday e rua taime, `ia ratou e `ōrei ra i to ratou rima. `I reira koe e kite ei kua ma`ara ia ratou.

Ka inangaro`ia te tangata kia ta`anga`anga i te `ōrei-pēpā me kore ra te pēpā `ōrei to`e me mare me kore ra me mareti`a. `I reira ka titiri atu ei ki roto i te vairanga tītā. Ka tauturu teia i te pāruru`anga kia kore teta`i atu e tu`ia e te mare me kore ra te `ūpē.

Turanga pōnuiā`au

`E mea puapinga rava atu kia no`o pōnuiā`au te kopu tangata. Me e turanga marū to`ou e teta`i atu aronga mama`ata, ka marū katoa te tamariki e te māpū tamariki.

Ka tupu rāi te manamanatā:

Me inangaro tauturu koe no te moni `oko kai e te tutaki kaio`u, kimi atu i ko i te: https://learningfromhome.govt.nz/pacific-communities/cook-islands-maori me kore ra tāniuniu atu 0800 559 009

Me inangaro tauturu koe no te turanga `are, kimi atu na roto i te tāniuniu`anga i te Ministry of Business, Innovation and Employment `ī: 0508 754 163

Me `e `anga`anga turu i te ora`anga ta`au `ē ka inangaro tauturu koe no te tamariki, kimi atu `ī ko i te: https://education.govt.nz/covid-19/home-based-care-options-for-children-aged-0-14-of-essential-workers

Me ka inangaro koe i teta`i atu no ta`au moni tōmāti, tenā te ākakite`anga `ī: 0800 559 009

Me `e akairo-maki COVID-19 to`ou me kore ra teta`i o te ngutuare tangata, tāniuniu na mua i to`ou taote, me kore ra i te HEALTHLINE `ī 0800 358 5453

Me kare i pāpū iākoe e tei`ea te tauturu, tāniuniu`ia te government helpline tutaki kore 0800 779 997. Ka rauka teia mei te ora 8 i te popongi ki te ora 1 i te mamaiata e 7 ra i te epetoma

Me te manamanatā ra koe e kare ta`au tamaiti me kore ra ta`au māpū tamariki e meitaki ana, taniuniu`ia te Oranga Tamariki `ī 0508 326 459 e 24 ora i te ra, e 7 ra i te epetoma

Kimi`anga tauturu

E tuātau manamanatā teia no te katoatoa Te meitaki `ua ra te turanga taitaiā e te manamanatā.

`Ī roto i to`ou `oire, e `anga`anga puapinga ta te au metua e te au kopu tangata

  • Kia no`o pōnuiā`au ta`au tamariki e to`ou kopu tangata te mea puapinga rava atu
  • Me no`o marū `ua koe e te aronga mama`ata i roto i to`ou "punake", ka no`o marū atu rāi ma te manatā-kore ta`au tamariki
  • Akakite`ia atu ki to`ou kopu tangata e te `oire – ta`au au ravenga meitaki, ta`au `ī kite no te kimi`anga tauturu, ta`au tauturu`anga (na runga i te terepōni, na runga i te roro uira me ka rauka iā koe). Auraka e mataku i te komakoma atu ki to`ou kopu tangata me kua `iu koe i te no`o ki te kainga
  • Komakoma `ua atu – me ka rauka iākoe, terepōni, patapata me kore ra mēre-uira, komakoma atu ki te aronga kare i roto i to`ou punake, kia tiratiratu i teia tuātau
  • Me tei roto koe i te Talanoa Ako Hub, komakoma atu kia ratou ma te akakite atu i to`ou turanga. Na teia porokarāmu e turu iākoe e to`ou kopu tangata, e te turu no te tāmou`anga `āpi`i
  • Tauturu`ia ta`au tamariki e te māpū tamariki kia mārama ratou e kare teia e no te tuātau motukore – e irinaki`anga teta`i, `ē te mako nei tatou

Me te manamanatā ra, me kore ra te kinokino ra koe, me kore ra teta`i i roto i te kopu tangata, `ē i ta`au `ākara`anga, te inangaro tauturu ra, komakoma atu ki te: https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-wellbeing-alert-level-4 me kore ra https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/no te kimi tauturu.

Tāniuniu katoa atu:

Te au tāniuniu`anga tauturu

  • 1737 – Tāniuniu`anga tutaki-kore me kore ra patapata`ia atu 1737 i teta`i `ua atu tuātau no te tauturu a te tangata tei terēni`ia no te reira.
  • Tāniuniu`angaora`anga – 0800 543 354 me kore ra patapata tutaki-kore 4357 (HELP)
  • Tāniuniu`angamāpūtamariki – 0800 376 633 me kore ra patapata tutaki-kore 234
  • Tāmaria – 0800 726 666

Te no`o nei tatou na roto i te tuātau manamanatā. `Ī teta`i au tuātau me manamantā te tangata ka riri. Ka mataku pa`a koe i tāna au peu me kore ra ka mamae teta`i pae o te kopu tangata. Ka rauka te tauturu, aere atu ki te puka-mata @LeVaPasifika no te au ravenga e te au mea tauturu, me kore ra ka rauka teta`i atu turu e te aronga no te komakoma atu `ī https://www.mentalhealth.org.nz/get-help/covid-19/ Tāniuniu`ia teta`i `ua atu o te au numero terepōni i runga ake nei no teta`i aka`aere`anga e te tauturu.

Akama`ara, me te meitaki ra koe, ka tauturu teia i to`ou kopu tangata katoatoa. Me ka rauka iākoe, kopae`ia teta`i tuātau no te:

  • Akangāro`i
    • `Ā`aere me kore ra rave`ia teta`i akamātūtū`anga i roto i to`ou punake, kia tau ra ki to`ou ngā`i. `E au porokarāmu ta te Les Mills e akaāri mai ra i teta`i au akamātūtū`anga i runga i te TV i te au ra katoatoa
  • Akarukena te au mea katoatoa – mei te aere`anga atu ki roto i teta`i pi`a ma te tapiri i te ngutupa, me kore ra `ā`aere - ka maru mai koe
  • Tatau`ia me kore ra `ākarakara`ia teta`i mea inangaro`ia e koe
  • Ta-kotinga`ia te tuātau no te `ākara i te nūti COVID i te mea e ka tamanamanatā teia iākoe e to`ou kopu tangata
  • Komakoma atu ki ta`au tamariki e te māpū tamariki – e pakari tikāi ratou `ē e au kanga ta ratou, e te au `ura`ura e te au tarekareka`anga te ka riro ei tāmataora iākoe

Tāmou`anga `āpi`i na te tamariki e te māpū tamariki i te kainga

Ka riro te au `oro`oro`anga o te ora`anga ta`au e te tamariki e rave ta`okota`i ana i te tuātau `ōrotē, `ē ta ratou `anga`anga ta`okota`i`anga, ei turu i ta ratou tāmou`anga `āpi`i. Kare e mei te mea e, ko koe te puāpi`i.

  • `Ākara i te ngā`i e no`o ra koe ma te teateamamao no te turanga pōnuiā`au me neke koe ki va`o ma te no`o ki roto i to`ou punake
  • Na te aere`anga ki va`o, akamātūtū`anga, e te matangi `ōu, e tauturu i te tamariki e te mapu tamariki kia pou te māro`iro`i e kia tākotokoto

`Ē me akamata te tu`anga `ōu o te `āpi`i, kua papa te parāni a te au `āpi`i e te au puāpi`i no te turu i te tāmou`anga `āpi`i a te tamariki. Kare e mei te mea e, ko koe te puāpi`i. Ka rauka iākoe i te akapāpū e te tāmou `āpi`i ra rāi ratou, noātu e kare ratou e aere ana ki te `āpi`i.

Te ma`ani nei te Māraurau o te Pae `Āpi`i `ī teta`i au ravenga `ōu ei turu iākoe:

  • Au `āpi`ipi`i`anga -au pēpa akamāro`iro`i, au akamata`anga komakoma, au apinga tāmoumou `āpi`i
  • Arataki`anga no te ora`anga meitaki - ka akape`ea me kare koe e marū ana i te au komakoma`anga, tei`ea te tauturu
  • Te au ravenga na te au metua e te kopu tangata - akatupu`anga tokorua no te tāmou`anga `āpi`i

Me papa ana teia au ravenga, ka kite koe i runga i te:

Wellbeing

Ka komakoma atu te au puāpi`i e te au arataki o te `āpi`i tuarua kiā koe e te au tauira no te turanga ki mua.